संयम, समता आणि बंधुभावाचा गोडवा: रमजान ईदच्या निमित्ताने माणुसकीचा जागर!

मुंबई: निर्भीड समाचार वृत्तसेवा

पवित्र रमजान महिन्याच्या ३० दिवसांच्या कठोर उपवासांनंतर (रोझे) येणारी ‘ईद-उल-फित्र’ म्हणजेच रमजान ईद हा केवळ आनंदाचा सण नाही, तर तो मानवी मूल्यांच्या पुनर्जागरणाचा एक मोठा सोहळा आहे. महिनाभर चाललेला आत्मसंयम, अहोरात्र चालणाऱ्या विशेष प्रार्थना आणि परोपकाराचा प्रवास या दिवशी एका सुखद वळणावर येतो. हा सण केवळ एका विशिष्ट समुदायापुरता मर्यादित नसून, संपूर्ण मानवजातीला शांती, प्रेम आणि निखळ सहिष्णुतेचा संदेश देणारा एक जागतिक सांस्कृतिक सोहळा ठरतो.

संयमाची कठीण परीक्षा आणि आत्मशुद्धी
रमजानचा महिना हा खऱ्या अर्थाने मानवी मनाच्या मशागतीचा आणि आत्मपरीक्षणाचा काळ असतो. सूर्योदयापूर्वीच्या ‘सेहरी’पासून ते सूर्यास्तानंतरच्या ‘इफ्तार’पर्यंत अन्न-पाण्याविना राहणे, ही केवळ शारीरिक भूक मारण्याची प्रक्रिया नाही. यामागील मुख्य आध्यात्मिक उद्देश ‘तक्वा’ (ईश्वरनिष्ठा) आणि ‘सब्र’ (संयम) प्राप्त करणे हा आहे. उपवासामुळे माणसाला गरिबांच्या आणि वंचितांच्या भुकेची प्रत्यक्ष जाणीव होते. केवळ खाण्यापिण्यावरच नव्हे, तर वाईट विचार, खोटे बोलणे आणि रागावर नियंत्रण ठेवण्याचे शिक्षण या काळात मिळते. ३० दिवसांच्या या प्रदीर्घ शिस्तीनंतर येणारी ईद, हा एका अर्थाने स्वतःच्या विकारांवर मिळवलेल्या विजयाचा मोठा उत्सव आहे.

‘झकात’ आणि ‘फित्रा’: सामाजिक कल्याणाचा आदर्श
ईदच्या या मांगल्याच्या वातावरणात इस्लामने समाजातील दुर्बल आणि गरीब घटकांना विसरू नये, अशी सक्त ताकीद दिली आहे. ‘झकात’ (वर्षाच्या उत्पन्नाचा ठराविक हिस्सा दान करणे) आणि ‘फित्रा’ (सणाच्या दिवशी दिली जाणारी विशेष मदत) या माध्यमांतून आर्थिक विषमता दूर करण्याचा प्रयत्न केला जातो. ईदची नमाज अदा करण्यापूर्वी ‘फित्रा’ देणे बंधनकारक आहे. हे दान दिल्याने गरिबांच्या घरातही चुली पेटतात, त्यांना नवीन कपडे मिळतात आणि तेही मुख्य प्रवाहात सामील होऊन सणाचा आनंद लुटू शकतात. ही व्यवस्था केवळ धार्मिक नसून ती एक उत्कृष्ट ‘सोशल वेलफेअर’ यंत्रणा आहे, जी आजच्या भांडवलशाही युगात अत्यंत महत्त्वाची ठरते.

भारतीय संस्कृती आणि बंधुभावाचा सलोखा
भारतासारख्या बहुधर्मीय आणि विविधतेने नटलेल्या देशात ईदचे सामाजिक महत्त्व अधिकच गडद होते. ‘ईद-मिलन’च्या कार्यक्रमांतून जेव्हा सर्वधर्मीय बांधव एकत्र येतात, तेव्हा खऱ्या अर्थाने संविधानाने दिलेल्या बंधुभावाचे दर्शन घडते. ईदच्या दिवशी जेव्हा एकमेकांना ‘गळाभेट’ देऊन ‘ईद मुबारक’ म्हटले जाते, तेव्हा मनातील सर्व कटुता, हेवेदावे आणि संशयाच्या भिंती गळून पडतात. घरोघरी बनवलेला ‘शिरखुर्मा’ केवळ मुस्लिमांच्या ताटातच गोडवा निर्माण करत नाही, तर तो हिंदू, ख्रिश्चन आणि शीख मित्रांच्या ओठावरही तितकीच चव सोडून जातो. हीच आपली ‘गंगा-जमनी’ संस्कृती आहे, जिला जपण्याची जबाबदारी आपल्या सर्वांची आहे.

जागतिक शांततेसाठी सहिष्णुतेचा संदेश
आजच्या धावपळीच्या आणि अस्थिर जगात ठिकठिकाणी द्वेष, हिंसा आणि असहिष्णुतेचे ढग दाटले आहेत. अशा कठीण काळात ईद आपल्याला ‘क्षमा’ (माफी) आणि ‘अमन’ (शांतता) या दोन मूल्यांची प्रकर्षाने आठवण करून देते. प्रेषित मुहम्मद (स.) यांनी नेहमीच शत्रूलाही माफ करण्याची आणि आपल्या शेजाऱ्यांशी (मग तो कोणत्याही धर्माचा असो) प्रेमाने वागण्याची शिकवण दिली. रमजान ईदचा हा वैश्विक संदेश जर आपण आपल्या दैनंदिन वर्तनात आणि राजकारणात उतरवला, तर जगात शांतता प्रस्थापित होण्यास वेळ लागणार नाही.

प्रशासनाची भूमिका आणि सामाजिक जबाबदारी
सण साजरा करताना आपण आपल्या सामाजिक जबाबदारीचे भान राखणे देखील तितकेच महत्त्वाचे आहे. सार्वजनिक ठिकाणी गर्दी करताना शिस्त पाळणे, ध्वनी प्रदूषण टाळणे आणि स्वच्छतेची काळजी घेणे ही देखील एक प्रकारे ईश्वराची सेवाच आहे. प्रशासकीय यंत्रणा आणि पोलीस दल रात्रंदिवस राबून सण शांततेत पार पाडण्यासाठी प्रयत्न करत असतात, त्यांना सहकार्य करणे हे प्रत्येक सुजाण नागरिकाचे कर्तव्य आहे. जेव्हा आपण नियमांचे पालन करून सण साजरा करतो, तेव्हा त्यातील पावित्र्य अधिक जपले जाते.
एकतेचा संकल्प: भविष्यातील दिशा

निष्कर्ष: उत्सव केवळ दिवसाचा नव्हे, तर वृत्तीचा
शेवटी, ईद म्हणजे केवळ उंची वस्त्रे परिधान करणे किंवा गोडधोड पक्वान्नांवर ताव मारणे नव्हे. रमजानच्या पवित्र महिन्यात आपण जी शिस्त अंगीकारली, जो प्रचंड संयम दाखवला आणि समाजातील शेवटच्या घटकाप्रती जी कळकळ बाळगली, ती वृत्ती वर्षभर टिकवून ठेवणे हीच खरी ईद साजरी करणे होय. सण येतात आणि जातात, पण त्यातून मिळणारी शिकवण आपल्या चारित्र्यात उतरली पाहिजे. जेव्हा आपण आपले सण केवळ स्वतःपुरते मर्यादित न ठेवता सामाजिक हिताशी जोडतो, तेव्हाच त्या उत्सवाचे आध्यात्मिक तेज खऱ्या अर्थाने उजळून निघते.
या ईदच्या निमित्ताने आपण सर्वांनी मिळून संकल्प करूया की, आपण आपल्या देशात शांतता, प्रगती, सामाजिक समरसता आणि अखंड बंधुभाव टिकवून ठेवण्यासाठी कटिबद्ध राहू. द्वेषाला प्रेमाने जिंकण्याचा मार्गच आपल्याला खऱ्या सुखाकडे नेईल.
तमाम देशवासियांना आणि विशेषतः मुस्लिम बांधवांना रमजान ईदच्या मन:पूर्वक शुभेच्छा! ईद मुबारक!