डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर १३५ वी जयंती: महामानवास अभिवादन!

मुंबई : निर्भीड समाचार वृत्तसेवा

आज १४ एप्रिल २०२६. संपूर्ण जग एका अशा क्रांतीसूर्याचा १३५ वा वाढदिवस साजरा करत आहे, ज्याने केवळ भारताचा इतिहास बदलला नाही, तर कोट्यवधी शोषितांच्या नशिबात स्वाभिमानाचा उजेड पेरला. डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांची १३५ वी जयंती ही केवळ एक उत्सव नाही, तर ती मानवी मूल्ये, सामाजिक न्याय आणि आधुनिक लोकशाहीचा जागर आहे.

शून्य ते विश्व: एक संघर्षमय प्रवास
बाबासाहेबांचा जन्म अशा काळात झाला जेव्हा समाज विषमतेच्या आणि जातीयतेच्या अंधकारात बुडालेला होता. एका लहान मुलाला शाळेच्या व्हरांड्यात बसून शिकावे लागले, पिण्याचे पाणी नाकारले गेले, पण त्याच मुलाने आपल्या विद्वत्तेच्या जोरावर जगातील सर्वात मोठी लोकशाही असलेल्या भारताची राज्यघटना लिहिली. हा प्रवास जगाला हे सांगतो की, तुमची परिस्थिती तुमची प्रगती ठरवू शकत नाही, तर तुमची जिद्द आणि शिक्षण तुमचे भविष्य घडवते. ‘शिका, संघटित व्हा आणि संघर्ष करा’ हा त्यांचा त्रिसूत्री मंत्र आजही तितकाच जिवंत आणि मार्गदर्शक आहे.

लोकशाहीचा आधारस्तंभ: भारताची राज्यघटना
डॉ. आंबेडकरांनी देशाला केवळ कायदा दिला नाही, तर त्यांनी देशाला समता, स्वातंत्र्य, बंधुता आणि न्याय या चार खांबांवर उभी असलेली राज्यघटना दिली. जगातील अनेक देशांच्या राज्यघटना कोसळल्या, पण भारताची लोकशाही आजही टिकून आहे, याचे श्रेय बाबासाहेबांच्या दूरदृष्टीला जाते. त्यांनी ‘एक माणूस, एक मत आणि एक मूल्य’ (One Man, One Vote, One Value) या तत्त्वाद्वारे सामाजिक लोकशाहीचा पाया रचला. आजच्या राजकीय आणि सामाजिक स्थितीत जेव्हा लोकशाही मूल्यांवर प्रश्नचिन्ह उपस्थित केले जातात, तेव्हा बाबासाहेबांच्या राज्यघटनेचे महत्त्व अधिक प्रकर्षाने जाणवते.

स्त्री-पुरुष समानता आणि मानवाधिकार
अनेकांना बाबासाहेब हे केवळ दलितांचे नेते वाटतात, पण ते खऱ्या अर्थाने मानवाधिकारांचे कैवारी होते. ‘हिंदू कोड बिल’च्या माध्यमातून त्यांनी भारतीय महिलांना मालमत्तेचे अधिकार, घटस्फोटाचा हक्क आणि समान दर्जा मिळवून देण्यासाठी आपली मंत्रिपदही पणाला लावले. “एखाद्या समाजाची प्रगती मी त्या समाजातील महिलांनी केलेल्या प्रगतीवरून मोजतो,” हे त्यांचे विचार आजही स्त्री-मुक्तीच्या चळवळीसाठी दिशादर्शक आहेत. मजुरांसाठी आठ तासांची ड्युटी, मातृत्व रजा (Maternity Benefit) आणि कामगार कायदे हे सर्व बाबासाहेबांच्या अर्थशास्त्रीय विचारांचीच देण आहे.

आधुनिक भारताचे निर्माते
रिझर्व्ह बँक ऑफ इंडियाची (RBI) स्थापना असो, दामोदर व्हॅली प्रकल्प किंवा हिराकुड धरण असो—देशाच्या आर्थिक आणि जलनीतीमध्ये बाबासाहेबांचे योगदान अतुलनीय आहे. त्यांनी भारताला केवळ राजकीय स्वातंत्र्य मिळवून देण्याऐवजी आर्थिक आणि सामाजिक स्वातंत्र्याचा विचार दिला. त्यांच्या मते, जोपर्यंत सामाजिक विषमता नष्ट होत नाही, तोपर्यंत राजकीय स्वातंत्र्याला पूर्ण अर्थ प्राप्त होणार नाही.

१३५ व्या जयंतीचा संकल्प: तंत्रज्ञान आणि ज्ञानाचा वापर
आज आपण डिजिटल युगात जगत आहोत. बाबासाहेबांनी नेहमीच विज्ञानावर आणि ज्ञानावर भर दिला. आजच्या तरुणांनी बाबासाहेबांच्या विचारांचा वारसा पुढे नेण्यासाठी आधुनिक तंत्रज्ञान (AI, Digital Literacy) आत्मसात करणे काळाची गरज आहे. अलीकडेच कांदिवलीसारख्या भागात ‘धम्म टेक’ (Dhamma Tech) च्या माध्यमातून AI शिबिरांचे आयोजन करणे, हे बाबासाहेबांच्या विचारांना साजेसे असेच पाऊल आहे. ज्ञान हे केवळ स्वतःपुरते मर्यादित न ठेवता ते समाजातील शेवटच्या घटकापर्यंत पोहोचवणे, हीच महामानवाला खरी आदरांजली ठरेल.

धम्मक्रांती आणि वैचारिक परिवर्तन
डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांनी १४ ऑक्टोबर १९५६ रोजी नागपूरच्या दीक्षाभूमीवर लाखो अनुयायांसह बौद्ध धम्माची दीक्षा घेऊन जगाच्या इतिहासातील सर्वात मोठी अहिंसक क्रांती घडवून आणली. हा केवळ धर्मबदल नव्हता, तर तो गुलामीच्या बेडया तोडून मानवी प्रतिष्ठा मिळवण्याचा एक मार्ग होता. बाबासाहेबांनी ‘बुद्ध आणि त्यांचा धम्म’ या ग्रंथातून विज्ञानावर आधारित जीवनपद्धती दिली. आज १३५ व्या जयंतीच्या निमित्ताने, त्यांच्या या धम्मक्रांतीचा वारसा पुढे नेताना आपल्याला अंधश्रद्धा आणि जातीय द्वेषाचा त्याग करून विवेकवादाची कास धरणे आवश्यक आहे.

युवकांसाठी नवी दिशा
आजचा तरुण जेव्हा स्पर्धा परीक्षेची तयारी करतो किंवा कॉर्पोरेट क्षेत्रात आपली ओळख निर्माण करतो, तेव्हा त्यामागे बाबासाहेबांनी दिलेल्या शिक्षणाच्या संधीचा मोलाचा वाटा असतो. “अधिकार मिळवण्यासाठी आधी पात्र व्हा,” असे सांगणाऱ्या बाबासाहेबांनी कष्टाला आणि ज्ञानाला सर्वाधिक महत्त्व दिले. आधुनिक काळातील आर्टिफिशिअल इंटेलिजन्स (AI) सारख्या तंत्रज्ञानाचा वापर करून सामाजिक समस्या सोडवणे, हेच बाबासाहेबांना अभिप्रेत असलेले ‘वैचारिक नेतृत्व’ असेल. त्यांच्या विचारांची मशाल हातात घेऊन आपण सर्वसमावेशक आणि प्रगत महाराष्ट्र घडवण्यासाठी कटिबद्ध होऊया.

डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर हे केवळ एका विशिष्ट समाजाचे किंवा धर्माचे नव्हते, तर ते संपूर्ण जगाचे प्रकाशस्तंभ आहेत. त्यांच्या १३५ व्या जयंतीच्या निमित्ताने आपण सर्वांनी हा संकल्प केला पाहिजे की, आपण केवळ त्यांचे पुतळे पूजणार नाही, तर त्यांचे विचार आचरणात आणू. द्वेष आणि विषमतेचा त्याग करून ‘प्रबुद्ध भारत’ घडवण्यासाठी योगदान देऊ. बाबासाहेबांचे विचार हीच भारताची खरी शक्ती आहे आणि राहील.

महामानवास कोटी कोटी प्रणाम!