धनगर आरक्षणाचा एलगार: १० दिवसांनंतर आझाद मैदानावरील उपोषण सुटले..!!

मुंबई : निर्भीड समाचार वृत्तसेवा

गेल्या १० दिवसांपासून मुंबईच्या आझाद मैदानावर सुरू असलेले धनगर समाजाचे उपोषण अखेर आज मागे घेण्यात आले. धनगर समाजाचा ‘अनुसूचित जमाती’ (ST) प्रवर्गात समावेश करावा, या प्रमुख मागणीसाठी उपोषणास बसलेले आंदोलक दीपक बोऱ्हाडे यांनी राज्य सरकारच्या शिष्टमंडळासोबत झालेल्या सकारात्मक चर्चेनंतर आपले उपोषण सोडण्याचा निर्णय घेतला. राज्याचे ग्रामविकास मंत्री गिरीश महाजन आणि इतर प्रमुख नेत्यांच्या उपस्थितीत हा पेच सुटल्याने तुर्तास हे आंदोलन स्थिगत झाले आहे.

आंदोलनाची पार्श्वभूमी आणि वाढता दबाव
महाराष्ट्रातील धनगर समाज गेल्या अनेक दशकांपासून आरक्षणाच्या मागणीसाठी लढा देत आहे. केंद्राच्या सूचीत ‘धनगड’ असा उल्लेख असल्याने तांत्रिक कारणास्तव महाराष्ट्रातील ‘धनगर’ समाजाला एसटी प्रवर्गाचे दाखले मिळत नाहीत. याच अन्यायाविरुद्ध आवाज उठवण्यासाठी दीपक बोऱ्हाडे यांनी आझाद मैदानावर १० दिवसांपूर्वी ‘आमरण उपोषण’ सुरू केले होते. दिवसेंदिवस त्यांची प्रकृती खालावत चालल्याने राज्यभरातील धनगर बांधवांमध्ये संतापाची लाट उसळली होती. ठिकठिकाणी निदर्शने आणि रास्ता रोको आंदोलने सुरू झाल्याने सरकारवर मोठा दबाव निर्माण झाला होता.

सरकारची शिष्टाई आणि दिग्गज नेत्यांची उपस्थिती
आंदोलनाची तीव्रता आणि बोऱ्हाडे यांची खालावलेली प्रकृती लक्षात घेता, आज सकाळी राज्य सरकारचे प्रतिनिधी म्हणून मंत्री गिरीश महाजन यांनी आझाद मैदान गाठले. त्यांच्यासोबत भाजपचे ज्येष्ठ नेते राम शिंदे, खासदार रामराव वडकुते, धनगर समाजाचे आक्रमक नेते आमदार गोपीचंद पडळकर, आणि होळकर घराण्याचे वंशज भूषणसिंह राजे होळकर उपस्थित होते. यावेळी उपोषणस्थळी आंदोलक आणि सरकारी शिष्टमंडळ यांच्यात प्रदीर्घ चर्चा झाली. दीपक बोऱ्हाडे यांनी समाजाच्या भावना अत्यंत स्पष्टपणे मांडल्या. “आम्हाला केवळ आश्वासने नकोत, तर ठोस कृती हवी आहे,” अशी भूमिका त्यांनी मांडली.

सकारात्मक चर्चा आणि ठोस आश्वासन
चर्चेदरम्यान मंत्री गिरीश महाजन यांनी स्पष्ट केले की, राज्य सरकार धनगर समाजाला आरक्षण देण्यासाठी कटिबद्ध आहे. ते म्हणाले, “सरकार या प्रश्नावर कायदेशीर मार्ग शोधत आहे. टाटा सामाजिक विज्ञान संस्थेचा (TISS) अहवाल आणि इतर तांत्रिक बाबींवर वेगाने काम सुरू आहे. मुख्यमंत्र्यांनी या विषयावर सकारात्मक भूमिका घेतली असून लवकरच एक उच्चस्तरीय बैठक बोलावून पुढील दिशा ठरवली जाईल.”
आमदार गोपीचंद पडळकर यांनीही यावेळी मध्यस्थीची भूमिका बजावली. “दीपक बोऱ्हाडे यांनी समाजासाठी दिलेला हा लढा वाया जाणार नाही. सरकारने सकारात्मक पाऊल उचलले असून संवादाच्या माध्यमातूनच आपण हा कठीण प्रश्न सोडवू शकतो,” असे प्रतिपादन त्यांनी केले.

आंदोलनाचा राज्यव्यापी विस्तार आणि समाजाची एकजूट
दीपक बोऱ्हाडे यांनी आझाद मैदानात पुकारलेल्या या उपोषणाचे पडसाद केवळ मुंबईतच नव्हे, तर संपूर्ण महाराष्ट्रात उमटले होते. सोलापूर, अहिल्यानगर (अहमदनगर), पुणे आणि मराठवाड्यातील विविध जिल्ह्यांमध्ये धनगर समाजाच्या तरुणांनी या आंदोलनाला पाठिंबा देण्यासाठी मोर्चे काढले होते. उपोषणाच्या दहाव्या दिवशी बोऱ्हाडे यांची प्रकृती चिंताजनक होत असल्याचे वृत्त समजताच, राज्यभरातून समाज बांधवांनी आझाद मैदानाकडे धाव घेतली होती. या एकजुटीमुळेच सरकारला तातडीने दखल घेणे भाग पडले. “हा लढा केवळ एका व्यक्तीचा नसून, संपूर्ण धनगर समाजाच्या अस्तित्वाचा आणि हक्काचा आहे,” अशा भावना यावेळी उपस्थितांनी व्यक्त केल्या.

प्रशासकीय हालचाली आणि पुढील तांत्रिक टप्पे
चर्चेदरम्यान मंत्र्यांनी आश्वासन दिले की, आरक्षणासाठी आवश्यक असलेल्या पुराव्यांची आणि कागदपत्रांची पडताळणी करण्यासाठी नेमलेली समिती आपला अहवाल जलदगतीने सादर करेल. धनगर समाजाचा अनुसूचित जमातीमध्ये समावेश करण्यासाठी जी घटनात्मक प्रक्रिया पार पाडावी लागते, त्याबाबत केंद्र सरकारकडे पाठपुरावा करण्यासाठी राज्याचे एक विशेष शिष्टमंडळ लवकरच दिल्लीला रवाना होणार असल्याचेही सांगण्यात आले. या तांत्रिक बाबी वेळेत पूर्ण व्हाव्यात, यासाठी मंत्रालयात स्वतंत्र कक्ष कार्यान्वित करण्याची मागणी आंदोलकांनी केली, ज्यावर मंत्र्यांनी सकारात्मक प्रतिसाद दिला.

समारोप आणि कार्यकर्त्यांचा निर्धार
उपोषण सुटल्यानंतर आझाद मैदानावर जमलेल्या जनसमुदायाला संबोधित करताना दीपक बोऱ्हाडे भावूक झाले होते. ते म्हणाले की, “गेल्या १० दिवसांत माझ्या शरीराने साथ दिली नसली तरी, समाजाच्या प्रेमाने मला बळ दिले. आज आपण माघार घेतलेली नाही, तर सरकारला एक संधी दिली आहे.” यावेळी उपस्थित असलेल्या कार्यकर्त्यांनीही निर्धार व्यक्त केला की, जर आगामी काही महिन्यांत या आश्वासनांची अंमलबजावणी झाली नाही, तर विधानसभेवर यापेक्षाही मोठा ‘एलगार’ पुकारला जाईल. अखेर, मोठ्या पोलीस बंदोबस्तात आणि जय मल्हारच्या जयघोषात आजच्या आंदोलनाची सांगता झाली.

उपोषण मागे आणि जल्लोष
नेत्यांच्या शब्दावर विश्वास ठेवून आणि सरकारच्या वतीने देण्यात आलेल्या सकारात्मक लेखी आश्वासनानंतर दीपक बोऱ्हाडे यांनी लिंबू सरबत घेऊन आपले १० दिवसांचे उपोषण मागे घेतले. यावेळी आझाद मैदानावर उपस्थित असलेल्या हजारो आंदोलकांनी ‘येळकोट येळकोट जय मल्हार’ आणि ‘आरक्षण आमच्या हक्काचे, नाही कुणाच्या बापाचे’ अशा घोषणांनी परिसर दणाणून सोडला.

पुढील दिशा काय?
उपोषण मागे घेतले असले तरी धनगर समाजाने सरकारला इशारा दिला आहे की, जर दिलेल्या मुदतीत ठोस निर्णय झाला नाही, तर पुन्हा एकदा तीव्र आंदोलन छेडले जाईल. दीपक बोऱ्हाडे यांनी सांगितले की, “आज केवळ उपोषण थांबवले आहे, लढा थांबलेला नाही. समाजाच्या हक्काचे आरक्षण मिळेपर्यंत आमचा पाठपुरावा सुरूच राहील.” आजच्या या घडामोडीमुळे मुंबईतील तणाव निवळला असून, राज्य सरकारने या प्रश्नावर संवादाचा मार्ग निवडल्याने त्याचे स्वागत होत आहे. आता आगामी मंत्रिमंडळ बैठक आणि केंद्र सरकारकडे पाठपुरावा याकडे सर्वांचे डोळे लागले आहेत.