आभासी जगाचा ‘फास’: स्क्रीनमध्ये अडकली नाती आणि हरवली माणुसकी..!!

मुंबई: निर्भीड समाचार वृत्तसेवा

२१ वे शतक हे तंत्रज्ञानाचे आणि माहिती क्रांतीचे शतक म्हणून ओळखले जाते. आपल्या हातातील एका छोट्याशा स्मार्टफोनने आज संपूर्ण जग एका क्लिकवर आणले आहे. कोसो मैल लांब असलेल्या व्यक्तीशी आपण क्षणार्धात संवाद साधू शकतो, पाहू शकतो. मात्र, या ‘डिजिटल क्रांती’च्या झगमगाटात आपण एक गोष्ट विसरत चाललो आहोत, ती म्हणजे ‘मानवी संवेदनशीलता’. तंत्रज्ञानाने भौगोलिक अंतरं तर नक्कीच कमी केली, पण मनांमधील दरी मात्र प्रचंड वाढवली आहे. आज आपण ‘ग्लोबल’ झालो आहोत, पण ‘लोकल’ पातळीवर आपल्या शेजारी राहणाऱ्या माणसाच्या सुखादुःखाशी आपला संबंध तुटत चालला आहे, ही आजच्या आधुनिक समाजाची सर्वात मोठी शोकांतिका आहे.

आभासी जगाचा मायाजाल आणि वास्तव:
फेसबुक, इंस्टाग्राम आणि व्हॉट्सॲप यांसारख्या सोशल मीडिया प्लॅटफॉर्मवर आपल्याकडे हजारो ‘फ्रेंड्स’ आणि ‘फॉलोअर्स’ असतात. कोणाच्याही आयुष्यातील महत्त्वाची घटना असो – मग ते लग्न असो, यश असो किंवा दुःख – आपण केवळ एक ‘लाईक’ किंवा ‘इमोजी’ पाठवून आपले कर्तव्य पूर्ण झाल्याचे मानतो. पण विचार करा, ज्यावेळी एखाद्या व्यक्तीला खरोखर कोणाच्या तरी आधाराची गरज असते, तेव्हा त्या हजारो आभासी मित्रांपैकी किती जण प्रत्यक्षात धावून येतात? संकटाच्या वेळी मदतीचा हात पुढे करण्याऐवजी, त्या घटनेचा व्हिडिओ बनवून तो ‘व्हायरल’ करण्याची जणू स्पर्धाच आज लागली आहे. अपघाताच्या ठिकाणी जखमी माणसाला रुग्णालयात नेण्याऐवजी त्याचे फोटो काढणारे हात पाहिल्यावर आपली संवेदनशीलता नक्की कुठे गेली आहे, असा प्रश्न पडतो.

संवादाचा मृत्यू आणि वाढता एकटेपणा:
एकाच घरात, एकाच टेबलावर जेवायला बसलेली चार माणसे जेव्हा आपापल्या मोबाईलमध्ये गुंग असतात, तेव्हा तो केवळ संवादाचा अभाव नसून नात्यांमधील ओलावा आटल्याचे लक्षण असते. ‘स्मार्ट’ फोनच्या नादात आपण ‘मूर्ख’ बनत चाललो आहोत का? हा विचार करण्याची वेळ आली आहे. संवादाची जागा आता ‘चॅटिंग’ने घेतली आहे, ज्यामुळे शब्दांमधील भावना हरवल्या आहेत. विशेषतः तरुण पिढीमध्ये यामुळे नैराश्य (Depression) आणि एकटेपणा वाढत चालला आहे. स्क्रीनवर दिसणारे इतरांचे ‘फिल्टर’ लावलेले परफेक्ट आयुष्य पाहून स्वतःच्या आयुष्याची तुलना करणे आणि त्यातून येणारा न्यूनगंड हा मानसिक आरोग्यासाठी घातक ठरत आहे. आपण तासनतास ‘ऑनलाइन’ असतो, पण खऱ्या आयुष्यात कोणाशी दोन शब्द प्रेमाने बोलायला आपल्याकडे वेळ नसतो.

कौटुंबिक मूल्यांचा ऱ्हास:
आजच्या मुलांचे बालपण अंगणातील खेळांऐवजी मोबाईलच्या गेममध्ये अडकले आहे. घरातील आजी-आजोबांच्या गोष्टी ऐकण्याऐवजी मुले यूट्यूबवरील व्हिडिओंमध्ये रमतात. यामुळे पिढ्यांमधील संस्कारांचा पूल तुटत चालला आहे. ‘शेअरिंग’ (वाटून घेणे) आणि ‘केअरिंग’ (काळजी घेणे) ही मूल्ये आता केवळ पुस्तकी राहिली आहेत. जर आपण आजच्या पिढीला मानवी स्पर्शाची, डोळ्यांत पाहून बोलण्याची आणि दुसऱ्याचे दुःख समजून घेण्याची ओळख करून दिली नाही, तर भविष्यात आपण केवळ ‘यंत्रमानव’ (Robots) तयार करू, संवेदनशील माणसे नाही.

नुकतेच समोर आलेले दाहक वास्तव:
गाझियाबादच्या हरीश राणा यांचे उदाहरण आपल्यासमोर आहे. १३ वर्षे कोमात असलेल्या मुलासाठी पालकांनी दिलेला लढा हा अजोड आहे. पण समाज म्हणून आपण काय केले? आपण फक्त बातम्या वाचल्या आणि विसरलो. अशा प्रदीर्घ दुःखात असलेल्या कुटुंबांना केवळ आर्थिक मदतीचीच नाही, तर मानसिक आधाराची गरज असते. पण आपल्याकडे कोणाला भेटायला, दोन शब्द बोलायला वेळ उरला नाहीये. ही अगतिकताच सामाजिक संवेदनशीलतेच्या ऱ्हासाचे लक्षण आहे.

बदलण्याची आणि सावरण्याची गरज:
तंत्रज्ञान हे प्रगतीचे साधन असावे, विनाशाचे नाही. आपण ‘डिजिटल डिटॉक्स’ची सवय लावून घेणे आता अनिवार्य झाले आहे. दिवसातील किमान एक तास मोबाईल बाजूला ठेवून आपल्या कुटुंबाशी, शेजाऱ्यांशी प्रत्यक्ष संवाद साधला पाहिजे. कोणाच्यातरी दुःखात ‘Sad Emoji’ पाठवण्यापेक्षा, त्याला प्रत्यक्ष भेटून “मी तुझ्या सोबत आहे,” हा शब्द देणे आणि त्याचा खांदा थोपटणे, यात जी ताकद आहे ती कोणत्याही तंत्रज्ञानात नाही. आपण समाजाचा एक भाग आहोत आणि दुसऱ्याचे दुःख आपले मानणे, हीच खरी माणुसकी आहे.

निष्कर्ष:
शेवटी, प्रगती म्हणजे केवळ चकचकीत रस्ते, उंच इमारती आणि ५-जी इंटरनेट नव्हे, तर एकमेकांप्रती वाटणारी आत्मीयता होय. तंत्रज्ञानाचा वापर नक्कीच करा, पण त्याचे गुलाम होऊ नका. आभासी जगातून बाहेर पडून वास्तवातील नात्यांना वेळ द्या. लक्षात ठेवा, जेव्हा मोबाईलची बॅटरी संपते तेव्हा आपण ती चार्ज करतो, पण एकदा का मनातील माणुसकीची आणि नात्यांची बॅटरी संपली की ती पुन्हा मिळवणे कठीण असते. चला तर मग, पुन्हा एकदा एकमेकांशी खऱ्या अर्थाने जोडूया – वायफायने नाही, तर हृदयाच्या तारांनी! कारण शेवटी ‘माणूस’ म्हणून जगण्यातच आयुष्याचे खरे सार्थक आहे.

“चला तर मग, या आभासी जगातून बाहेर पडून पुन्हा एकदा माणुसकीने आणि हृदयाने एकमेकांशी जोडूया!”