रयतेचा राजा आणि स्वराज्याचा अमर विचार, छत्रपती शिवाजी महाराज स्मृतिदिन विशेष..!!

मुंबई : निर्भीड समाचार वृत्तसेवा

महाराष्ट्राच्या मातीचा कणन्‌कण ज्यांच्या नावाने आजही स्फुरण पावतो, अशा युगपुरुष छत्रपती शिवाजी महाराज यांचा आज स्मृतीदिन. ३ एप्रिल १६८० रोजी रायगडावर या सूर्याचा मावळतीचा प्रवास झाला असला, तरी त्यांनी पेरलेला ‘स्वराज्याचा’ आणि ‘स्वाभिमानाचा’ विचार आजही अजेय आहे. महाराजांचे जाणे ही केवळ एका देहाची अखेर नव्हती, तर ती एका अशा पर्वाची सुरुवात होती ज्याने पुढील अनेक शतके गुलामगिरीच्या बेड्या तोडण्यासाठी देशाला प्रेरणा दिली. आजच्या या स्मृतिदिनी महाराजांच्या कार्याचे स्मरण करणे म्हणजे केवळ इतिहासाची उजळणी करणे नव्हे, तर त्यांनी घालून दिलेल्या आदर्शांवर चालण्याचा संकल्प करणे होय.

प्रशासकीय दूरदृष्टी आणि रयतेचे राज्य:
शिवाजी महाराज हे केवळ एक योद्धे नव्हते, तर ते एक अत्यंत प्रगल्भ प्रशासक होते. ज्या काळात सत्ताधीशांना प्रजेच्या सुख-दुःखाशी काही देणेघेणे नसे, त्या काळात महाराजांनी ‘रयतेचे राज्य’ ही संकल्पना प्रत्यक्षात उतरवली. “रयतेच्या भाजीच्या देठालाही हात लावता कामा नये”, ही त्यांची आज्ञा आजही कोणत्याही सुशासनासाठी (Good Governance) पाया मानली जाते. शेती, व्यापार, उद्योग आणि लष्करी प्रशासन या प्रत्येक क्षेत्रात त्यांनी घालून दिलेले नियम आजही अभ्यासाचा विषय आहेत. दुष्काळ असो वा युद्ध, महाराजांनी नेहमी आपल्या शेतकऱ्याला आणि सामान्य माणसाला केंद्रस्थानी ठेवले.

मर्मभेदी युद्धनीती आणि गनिमी कावा:
महाराजांच्या यशाचे गुपित त्यांच्या ‘गनिमी काव्यात’ दडलेले होते. स्वतःकडे मर्यादित सैन्यबळ असतानाही औरंगजेब, अफजलखान आणि शाहिस्तेखान यांसारख्या महासत्तांना त्यांनी धूळ चारली. किल्ले हे स्वराज्याचे प्राण आहेत, हे ओळखून त्यांनी अभेद्य दुर्ग साखळी निर्माण केली. रायगड, राजगड, प्रतापगड आणि सिंधुदुर्ग यांसारखे किल्ले आजही त्यांच्या अभियांत्रिकी कौशल्याची साक्ष देतात. विशेषतः, ‘ज्यापाशी आरमार, त्याचा समुद्र’ हे ओळखून त्यांनी उभारलेले भारतीय आरमार त्यांना ‘भारतीय आरमाराचे जनक’ म्हणून मानाचे स्थान मिळवून देते.

स्त्रियांचा सन्मान आणि नैतिक मूल्ये:
शिवाजी महाराजांच्या स्वराज्यात स्त्रीला आदराचे स्थान होते. शत्रूच्या स्त्रियांचाही सन्मान राखण्याची शिकवण त्यांनी मावळ्यांना दिली. कल्याणच्या सुभेदाराच्या सुनेचा प्रसंग असो वा सती जाणाऱ्या स्त्रियांना रोखण्याचे प्रयत्न, महाराजांनी नैतिक मूल्यांना सर्वोच्च प्राधान्य दिले. आजही समाजातील वाढत्या गुन्हेगारीच्या पार्श्वभूमीवर महाराजांच्या स्वराज्यातील ‘मर्यादा’ आणि ‘न्याय’ व्यवस्था हा एक मोठा आदर्श आहे.

जातिभेद विरहित समाजकारण:
महाराजांनी स्वराज्य उभे केले ते ‘अठरापगड जाती’ आणि ‘बारा बलुतेदारांना’ सोबत घेऊन. त्यांच्या सैन्यात जात किंवा धर्म कधीच अडसर ठरला नाही. त्यांच्या निष्ठावान मावळ्यांमध्ये तानाजी मालुसरे, बाजीप्रभू देशपांडे यांच्यासोबतच इब्राहिम खान, सिद्दी हिलाल आणि मदारी मेहतर यांसारखे मुस्लिम बांधवही खांद्याला खांदा लावून लढले. गुणवत्तेचा सन्मान आणि सर्वसमावेशकता हाच स्वराज्याचा मुख्य आधार होता.

आजच्या काळातील प्रासंगिकता:
आजच्या २१ व्या शतकातही छत्रपती शिवाजी महाराजांचे विचार तितकेच ताजे आहेत. नेतृत्वगुण (Leadership Skills), आपत्ती व्यवस्थापन (Crisis Management) आणि धोरणात्मक नियोजन (Strategic Planning) या विषयात जगातील नामांकित विद्यापीठे महाराजांच्या इतिहासाचा अभ्यास करत आहेत. भ्रष्टाचारमुक्त प्रशासन आणि पर्यावरणाचे रक्षण (वृक्षतोडीबाबतचे त्यांचे आदेश) या गोष्टी आजच्या आधुनिक जगाला दिशा देणाऱ्या आहेत.

स्वराज्याचा आर्थिक कणा आणि जलव्यवस्थापन:
महाराजांच्या प्रशासनाचे एक वैशिष्ट्य म्हणजे त्यांचे आर्थिक धोरण. त्यांनी कधीही रयतेवर अवाजवी कर लादले नाहीत. उलट, परकीय व्यापारावर निर्बंध घालून स्वदेशी व्यापाराला प्रोत्साहन दिले. ‘मिठाच्या व्यापारा’बाबत त्यांनी घेतलेले निर्णय आजही अर्थशास्त्राचा उत्तम नमुना मानले जातात. तसेच, किल्ल्यांवरील पाणी साठवण्याची त्यांची पद्धत आणि पिण्याच्या पाण्याचे नियोजन हे आजच्या ‘जलसंकटा’च्या काळात अत्यंत महत्त्वाचे मार्गदर्शन करते. गड-किल्ल्यांवरील तलाव आणि टाक्यांचे बांधकाम हे त्यांच्या दूरदृष्टीचे जिवंत उदाहरण आहे.

पर्यावरण रक्षण आणि वृक्षसंवर्धन:
महाराजांनी वृक्षतोडीबाबत अत्यंत कडक नियम लावले होते. “रयतेने लाविले झाड अकारण तोडू नये”, अशी त्यांची स्पष्ट आज्ञा होती. नौदल उभारणीसाठी लाकूड हवे असल्यास ते इतर ठिकाणांहून विकत घ्यावे, पण स्वराज्यातील रयतेने लावलेले झाड तोडून त्यांचे नुकसान करू नये, ही त्यांची शिकवण आजच्या ‘शाश्वत विकासा’च्या (Sustainable Development) काळासाठी अत्यंत गरजेची आहे.

एकतेचा आणि स्वाभिमानाचा हुंकार:
छत्रपती शिवाजी महाराजांनी त्याकाळी मरगळलेल्या मराठी मनामध्ये ‘स्वराज्य’ नावाचा प्राण फुंकला. गुलामगिरी नाकारून स्वतःच्या पायावर उभे राहण्याचा स्वाभिमान त्यांनी सामान्य मावळ्यात निर्माण केला. आज जेव्हा आपला देश प्रगतीपथावर आहे, तेव्हा महाराजांचे हे विचार आपल्याला कोणत्याही संकटात ध्येयापासून विचलित न होता लढण्याची प्रेरणा देतात.

उपसंहार:
छत्रपती शिवाजी महाराज म्हणजे केवळ एक राजा नव्हते, तर ती एक विचारसरणी आहे. स्वत्व जागवणारी आणि अन्यायाविरुद्ध लढण्याची ताकद देणारी ती एक ऊर्जा आहे. आज त्यांच्या स्मृतीदिनी त्यांना विनम्र अभिवादन करताना, केवळ जयघोष करून न थांबता त्यांच्या आचार-विचारांचा वारसा आपण पुढे नेणे, हीच त्यांना खरी श्रद्धांजली ठरेल. शिवछत्रपतींच्या नावाचा जयघोष म्हणजे राष्ट्रप्रेमाची शपथ आहे.