“माफी नाही, फक्त बलिदान!”; हुतात्मा भगतसिंग, राजगुरू आणि सुखदेव यांचा जाज्वल्य बाणा..!!

मुंबई : निर्भीड समाचार वृत्तसेवा

प्रस्तावना : भारतीय स्वातंत्र्यलढ्याच्या इतिहासात २३ मार्च १९३१ हा दिवस केवळ एका तारखेपुरता मर्यादित नाही, तर तो एका महान मानवी मूल्याच्या विजयाचा दिवस आहे. लाहोरच्या सेंट्रल जेलमध्ये जेव्हा भगतसिंग, सुखदेव आणि राजगुरू या तिघांना फासावर चढवण्यात आले, तेव्हा ब्रिटीश सत्तेला वाटले होते की त्यांनी क्रांतीचा आवाज दाबला. मात्र, प्रत्यक्षात त्या रात्री एका अशा क्रांतीचा जन्म झाला जिने ब्रिटीश साम्राज्याचा पायाच मुळापासून हादरवून टाकला. या बलिदानाचे सर्वात मोठे आणि प्रेरणादायी वैशिष्ट्य म्हणजे, या तिघांकडे मृत्यूला टाळण्याची एक संधी होती, पण त्यांनी ती संधी लाथाडून ‘स्वाभिमानाने मरणे’ पसंत केले.

कौटुंबिक ओढ आणि तत्त्वांची अग्निपरीक्षा
लाहोर कट खटल्यात फाशीची शिक्षा सुनावल्यानंतर संपूर्ण हिंदुस्थान हळहळत होता. या तरुण क्रांतीकारकांना वाचवण्यासाठी देशभर आंदोलने सुरू होती. त्यांचे कुटुंबीय, विशेषतः भगतसिंगांचे वडील किशनसिंग आणि त्यांची माता, अत्यंत अस्वस्थ होते. आपल्या मुलाला फासावरून वाचवण्यासाठी त्यांनी कायदेशीर मार्ग शोधले. अनेक हितचिंतकांनी आणि नातेवाईकांनी त्यांना सुचवले की, “ब्रिटीश सरकारची लेखी माफी मागा, कदाचित फाशीची शिक्षा जन्मठेपेत बदलली जाईल.” हे केवळ एका कुटुंबाचे सुचवणे नव्हते, तर ते एका हतबल पित्याचे आपल्या मुलाला वाचवण्यासाठी केलेले आर्जव होते. मात्र, या तिन्ही तरुणांच्या मनात विचारांचे एक वेगळेच वादळ सुरू होते. त्यांच्यासाठी रक्ताच्या नात्यापेक्षा ‘राष्ट्राशी असलेले नाते’ आणि ‘तत्त्वनिष्ठा’ कित्येक पटीने मोठी होती.

“आम्हाला आमच्या कृत्याचा पश्चात्ताप नाही!”
भगतसिंगांनी जेव्हा माफीचा प्रस्ताव ऐकला, तेव्हा त्यांनी दिलेले उत्तर आजही प्रत्येक भारतीयाच्या अंगावर शहारे आणणारे आहे. ते म्हणाले होते, “माफी मागणे म्हणजे आम्ही केलेल्या कृत्याचा पश्चात्ताप व्यक्त करणे ठरेल आणि आम्हाला आमच्या कोणत्याही कृत्याचा काडीमात्रही पश्चात्ताप नाही.” सांडर्सचा वध असो किंवा सेंट्रल असेंब्लीमध्ये रिकाम्या बाकांवर फेकलेला बॉम्ब असो, ही कृत्ये ब्रिटीश सत्तेला गुन्हे वाटत असली, तरी क्रांतीकारकांसाठी ती अन्यायाविरुद्ध पुकारलेली गर्जना होती. “आम्ही जे केले ते झोपलेल्या देशाला जागे करण्यासाठी केले, आणि त्यासाठी जर आम्हाला आमचे प्राण द्यावे लागत असतील, तर ते आम्ही हसत हसत देऊ,” हा त्यांचा निधडा पवित्रा होता.

मृत्यूपेक्षाही ‘विचार’ मोठा ठरला!
भगतसिंगांना एका गोष्टीची पूर्ण जाणीव होती; जर ते जिवंत राहिले तर ते केवळ एक व्यक्ती म्हणून काम करू शकतील. पण जर ते फासावर गेले, तर ते ‘क्रांतीचे अजरामर प्रतीक’ बनतील. फासावर जाण्याच्या काही मिनिटे आधीपर्यंत भगतसिंग ‘लेनिन’चे चरित्र वाचत होते. मृत्यू डोळ्यासमोर असतानाही ज्ञानाची ही तहान आणि विचारांची ही स्थिरता केवळ महान आत्म्यांकडेच असू शकते. २३ मार्चच्या त्या सायंकाळी “इन्कलाब जिंदाबाद” च्या घोषणा देत या तिघांनीही फासाचे दोर स्वतःच्या गळ्यात अडकवून घेतले. त्यांनी जगाला हे दाखवून दिले की, ज्या राष्ट्रातील तरुण मृत्यूला ‘दुल्हन’ मानून कवेत घेतात, त्या राष्ट्राला गुलाम बनवून ठेवणे कोणत्याच महासत्तेला शक्य नाही.

समकालीन काळात या बलिदानाची प्रासंगिकता
आजच्या काळात, जिथे वैयक्तिक स्वार्थासाठी, सत्तेसाठी किंवा छोट्या फायद्यासाठी तत्त्वांशी तडजोड करणे हेच जणू जीवनाचे सूत्र झाले आहे, तिथे या तिघांचे बलिदान आपल्याला आरसा दाखवते. ज्या देशासाठी त्यांनी आपल्या तारुण्याचा, स्वप्नांचा आणि प्राणांचा बळी दिला, त्या देशातील लोकशाही आणि स्वातंत्र्य टिकवून ठेवणे ही आपली नैतिक जबाबदारी आहे. ‘माफी’ मागून लाचार जीवन जगण्यापेक्षा, निधड्या छातीने सत्यासाठी मरणे किती श्रेष्ठ असते, हे त्यांनी सिद्ध केले. आजही जेव्हा जेव्हा देशावर संकट येईल, तेव्हा या तिघांची निर्भयता आपल्याला मार्ग दाखवेल.

युवकांसाठी प्रेरणादायी राष्ट्रभक्तीचा वारसा
आजच्या बदलत्या काळात, जिथे मूल्ये आणि निष्ठा वारंवार बदलताना दिसतात, तिथे या तीन महानायकांचे चरित्र आपल्याला ‘निःस्वार्थ राष्ट्रप्रेमाची’ शिकवण देते. त्यांनी केवळ ब्रिटिशांना विरोध केला नाही, तर एका प्रगत आणि समतावादी समाजाचे स्वप्न पाहिले होते. त्यांचे हे बलिदान केवळ भारताला स्वातंत्र्य मिळवून देण्यासाठी नव्हते, तर येणाऱ्या पिढ्यांनी सन्मानाने आणि स्वाभिमानाने जगावे यासाठी होते. फासावर जाण्यापूर्वी त्यांच्या डोळ्यांत जी चमक होती, तीच चमक आजही लाखो तरुणांना समाजकार्यासाठी प्रेरित करत आहे.

निष्कर्ष: हुतात्म्यांच्या रक्ताने लिहिलेला इतिहास
भगतसिंग, राजगुरू आणि सुखदेव हे केवळ क्रांतीकारक नव्हते, तर ते एका नवीन, शोषणमुक्त भारताचे स्वप्न पाहणारे तत्त्वज्ञ होते. त्यांच्या बलिदानाने भारतीय तरुणांच्या मनात राष्ट्रवादाची जी ठिणगी टाकली, तिनेच पुढे ब्रिटीश सत्तेचा भस्म केला. आज या महानायकांना अभिवादन करताना, त्यांच्यासारखीच तत्त्वनिष्ठा आणि निर्भयता आपल्या कार्यात आणणे हीच त्यांना खरी श्रद्धांजली ठरेल. ‘माफी’ ही दुर्बळांची ढाल असू शकते, पण ‘स्वाभिमान’ हे वीरांचे भूषण असते, हेच या त्रिमूर्तींनी आपल्या प्राणाहुतीतून जगाला पटवून दिले आहे.