“इतिहासाचा उजेड आणि कल्पिताचा अंधार: अशोक स्तंभाच्या धम्मलिपीचा जाज्वल्य संघर्ष!”

मुंबई : निर्भीड समाचार वृत्तसेवा

कोणत्याही राष्ट्राचा इतिहास हा केवळ राजा-महाराजांच्या विजयागाथा नसून तो त्या मातीतील विचारधारेचा प्रवास असतो. भारताच्या संदर्भात, सम्राट अशोकाचा काळ हा मानवी मूल्यांचा आणि विज्ञानाचा सुवर्णकाळ होता. मात्र, दुर्दैवाने हा इतिहास जाणीवपूर्वक विस्मृतीच्या गर्तेत लोटण्याचा प्रयत्न झाला. ज्या ‘धम्मलिपी’त अशोकाने आपले शांततेचे आणि लोककल्याणाचे संदेश कोरले होते, ती लिपी वाचण्यासाठी भारताला तब्बल दोन हजार वर्षे वाट पाहावी लागली. हा केवळ एका लिपीचा उलगडा नव्हता, तर तो बहुजनांच्या दडपल्या गेलेल्या अस्मितेचा पुनर्जन्म होता.

मध्ययुगीन कुतूहल आणि ज्ञानाची मर्यादा
१४ व्या शतकात फिरोज शाह तुघलकने जेव्हा अंबाला आणि मेरठ येथून दोन भव्य अशोक स्तंभ दिल्लीला आणले, तेव्हा त्याचे नियोजन एखाद्या युद्धासारखे भव्य होते. हे स्तंभ म्हणजे केवळ पाषाणाचे खांब नसून त्यावरील कोरीव काम हे अत्यंत गूढ आणि महत्त्वाचे आहे, हे सुलतानाला उमजले होते. त्याने ते स्तंभ सुती आणि रेशमी वस्त्रात गुंडाळून अतिशय सावधगिरीने आणले. मात्र, दुर्दैवाची बाब अशी की, त्याच्या दरबारात जगभरातील विद्वान असतानाही कोणालाही ती धम्मलिपी (ब्राह्मी) वाचता आली नाही. हीच अवस्था पुढे सम्राट अकबराच्या काळातही राहिली. अकबरासारख्या चौकस सम्राटालाही आपल्याच भूमीतील हा महान वारसा समजून घेता आला नाही. हे त्या काळातील विद्वानांचे अपयश होते की, एका विशिष्ट विचारधारेने प्राचीन बुद्धकालीन ज्ञानाशी तोडलेली नाळ? हा आजच्या संशोधनाचा विषय आहे.

पंडितांची प्रतारणा: इतिहासाला पौराणिकतेचे स्वरूप देण्याचा कट
इतिहासातील सर्वात काळा अध्याय तेव्हा सुरू झाला, जेव्हा ब्रिटिशांनी या स्तंभांचा अर्थ लावण्यासाठी बनारसच्या पंडितांची मदत घेतली. बनारस हे त्याकाळी वैदिक विद्येचे केंद्र मानले जात होते. मात्र, इथल्या विद्वानांनी सत्याचा मार्ग स्वीकारण्याऐवजी कल्पिताचा आधार घेतला. एका पंडिताने असा दावा केला की, या स्तंभावर महाभारतातील युधिष्ठिराच्या ‘गुप्त वनवासाची’ कथा कोरलेली आहे. या खोट्या दाव्याला पुष्टी देण्यासाठी त्याने एक बनावट हस्तलिखित ग्रंथही तयार केला. हा केवळ एका व्यक्तीचा खोटेपणा नव्हता, तर तो एक सुनियोजित कट होता. ज्याद्वारे सम्राट अशोकाचे लोककल्याणकारी विचार पुसून टाकून, त्या जागी पौराणिक कथांची आणि काल्पनिक पात्रांची प्रतिष्ठापना करण्याचा प्रयत्न झाला. जर हा प्रयत्न यशस्वी झाला असता, तर आज बुद्ध धम्माचा आणि अशोकाचा खरा इतिहास कधीच जगासमोर आला नसता.

जेम्स प्रिन्सेप: विज्ञानाची दृष्टी आणि सत्याचा शोध
इतिहासाचे हे चक्र १८३७ मध्ये फिरले, जेव्हा ब्रिटिश अधिकारी आणि संशोधक जेम्स प्रिन्सेप यांनी वैज्ञानिक पद्धतीचा अवलंब करून धम्मलिपीचे अचूक वाचन केले. प्रिन्सेप यांनी कल्पितावर विश्वास न ठेवता पुराव्यांवर लक्ष केंद्रित केले. त्यांच्या या शोधामुळे हे सिद्ध झाले की, हे शिलालेख कोणत्याही पौराणिक पात्राचे नसून ‘देवानंपिय पियदसी’ म्हणजेच सम्राट अशोकाचे आहेत. प्रिन्सेप यांनी उलगडलेला हा सत्य इतिहास म्हणजे ब्राह्मणी मानसिकतेने रचलेल्या काल्पनिक कथांच्या इमल्यांवर झालेला सर्वात मोठा प्रहार होता. अशोकाची धम्मनीती, अहिंसा आणि लोकशाही मूल्ये जगासमोर आली आणि भारताला आपला खरा नायक मिळाला.

सत्य इतिहास आणि बहुजन समाजाची जबाबदारी
जेम्स प्रिन्सेप यांच्या शोधामुळे आज आपल्याला जो इतिहास दिसतो, तो वैज्ञानिक संशोधनाचा विजय आहे. जर ब्रिटिशांनी हा इतिहास शोधला नसता, तर आजही बहुजन समाजाला रामायण-महाभारतातील कथा सांगून भ्रमित केले गेले असते. पंडितांनी बहुजनांचा गौरवशाली इतिहास नष्ट करण्यासाठी जे प्रयत्न केले, ते प्रिन्सेप यांच्या एका शोधाने धुळीस मिळवले. प्राचीन भारताचा इतिहास हा केवळ युद्धांचा इतिहास नसून तो विचारांच्या संघर्षाचा इतिहास आहे. सम्राट अशोकाचे विचार हे ‘बहुजन हिताय, बहुजन सुखाय’ या तत्त्वावर आधारित होते, जे प्रस्थापित वर्णव्यवस्थेला कधीच मान्य नव्हते. म्हणूनच त्यांचा इतिहास पुसून टाकण्याचे प्रयत्न झाले.

निष्कर्ष: सत्याचा सूर्य मावळत नाही
अशोक स्तंभाच्या धम्मलिपीचा उलगडा ही केवळ पुरातत्वशास्त्रातील घटना नाही, तर ती एका दडपल्या गेलेल्या संस्कृतीचे पुनरुत्थान आहे. ब्रिटिशांच्या संशोधनामुळे आपल्याला सत्य इतिहास मिळाला असला, तरी आता तो जतन करण्याची आणि त्याचा प्रचार करण्याची जबाबदारी आपली आहे. आजही कल्पिताच्या आधारे बहुजनांना गुलामीत ठेवणाऱ्या शक्ती कार्यरत आहेत. अशा वेळी जेम्स प्रिन्सेप यांच्या संशोधनाचे महत्त्व समजून घेऊन, आपल्या खऱ्या इतिहासाची पाठराखण करणे हीच काळाची गरज आहे. सत्य हे काही काळासाठी लपवता येते, पण ते कधीच नष्ट करता येत नाही, हेच अशोक स्तंभाच्या धम्मलिपीने सिद्ध केले आहे.