मुंबईचा श्वास धोक्यात! वर्सोवा-भाईंदर कोस्टल रोडसाठी कांदळवनांचा बळी?
मुंबई: निर्भीड समाचार वृत्तसेवा
‘मुंबईची फुफ्फुसं’ म्हणून ओळखली जाणारी कांदळवनं (Mangroves) आज सिमेंटच्या जंगलाच्या विळख्यात अडकली आहेत. वर्सोवा ते भाईंदर या बहुचर्चित कोस्टल रोड प्रकल्पासाठी हजारो कांदळवनांची कत्तल होण्याची भीती पर्यावरणाने व्यक्त केली आहे. विकासाच्या वेगासाठी निसर्गाचा हा बळी भविष्यात मुंबईला महागात पडणार का? आणि आपला हा भविष्यातला श्वास नक्की कोण वाचवणार? असे गंभीर प्रश्न आता उपस्थित होत आहेत.
सिमेंटच्या विळख्यात निसर्गाचा श्वास
मुंबईच्या पश्चिम उपनगरातील वाहतूक कोंडी फोडण्यासाठी ‘वर्सोवा-भाईंदर सी-लिंक’ किंवा कोस्टल रोडचा विस्तार हा अत्यंत महत्त्वाचा प्रकल्प मानला जात आहे. मात्र, या प्रकल्पाचा आराखडा ज्या भागातून जातो, तिथे निसर्गाचे वरदान लाभलेली मोठी कांदळवनं आहेत. ही झाडे केवळ जमिनीची धूप थांबवत नाहीत, तर समुद्राच्या लाटांपासून शहराचे संरक्षण करतात आणि हवेतील कार्बन शोषून मुंबईला शुद्ध हवा पुरवतात. मात्र, प्रस्तावित पिलर्स आणि रस्त्यांच्या बांधकामामुळे या हरित पट्ट्यावर सिमेंटचे आक्रमण होणार असल्याचे चित्र दिसत आहे.
प्रकल्पाचे स्वरूप आणि पर्यावरणाची हानी
वर्सोवा ते भाईंदर दरम्यानच्या या रस्त्यासाठी समुद्रातील आणि खाडीकिनारच्या जमिनीचा वापर केला जाणार आहे. पर्यावरणवाद्यांच्या मते, या प्रकल्पामुळे केवळ झाडेच नष्ट होणार नाहीत, तर तिथली जैवविविधता, स्थानिक मासेमारी आणि पाण्याचा नैसर्गिक प्रवाह देखील विस्कळीत होईल. “आम्ही विकासाच्या विरोधात नाही, पण ज्या निसर्गाने आपल्याला आजवर वाचवले आहे, त्याचा नाश करून येणारा विकास आपल्याला बुडवेल,” अशी भीती स्थानिक कोळी बांधवांनी आणि पर्यावरण प्रेमींनी व्यक्त केली आहे.
कांदळवनांचे महत्त्व: मुंबईसाठी का आहेत ही फुफ्फुसं?
१. पूर नियंत्रण: २००५ च्या महापुराची आठवण काढल्यास लक्षात येते की, ज्या भागात कांदळवनं सुरक्षित होती, तिथे पुराचा फटका कमी बसला.
२. कार्बन सिंक: ही वने सामान्य जंगलांपेक्षा कितीतरी पटीने जास्त कार्बन डायऑक्साइड शोषून घेतात.
३. समुद्री जीवसृष्टी: माशांच्या अनेक प्रजातींच्या प्रजननासाठी ही वने नर्सरी म्हणून काम करतात.
४. जमिनीचे संरक्षण: लाटांच्या तडाख्यापासून किनारपट्टीची धूप ही झाडे रोखतात.
भविष्यातला श्वास कोण वाचवणार?
आज मुंबईत ठिकठिकाणी मेट्रो, कोस्टल रोड आणि उड्डाणपुलांचे जाळे विणले जात आहे. पण हे करत असताना आपण निसर्गाचा समतोल राखत आहोत का? हा मोठा प्रश्न आहे. शासनाकडून ‘बदल्यात वृक्षारोपण’ करण्याचे आश्वासन दिले जाते, पण दशकानुदशके जुन्या असलेल्या कांदळवनांची जागा छोटी रोपे घेऊ शकत नाहीत. पर्यावरणाचे हे रक्षक (Green Protectors) नष्ट झाले, तर भविष्यात येणाऱ्या चक्रीवादळांपासून आणि वाढत्या उष्णतेपासून मुंबईकरांना कोणीही वाचवू शकणार नाही.
प्रशासनाची भूमिका आणि उपाय काय?
प्रशासनाने या प्रकल्पासाठी ‘शाश्वत विकास’ (Sustainable Development) हा मंत्र पाळणे गरजेचे आहे. पिलर्सची रचना बदलणे, निसर्गाला कमीत कमी इजा होईल असे तंत्रज्ञान वापरणे आणि कांदळवनांच्या संवर्धनासाठी स्वतंत्र निधीची तरतूद करणे आवश्यक आहे. तसेच, केवळ कागदावर वृक्षारोपण न करता, प्रत्यक्ष जमिनीवर किती झाडे जगली, याचे ऑडिट होणे काळाची गरज आहे.
मुंबईची ओळख ही केवळ उत्तुंग इमारतींनी नाही, तर इथल्या समुद्रकिनाऱ्यांनी आणि हिरवाईने आहे. वर्सोवा-भाईंदर रस्त्यामुळे प्रवासाचा वेळ नक्कीच वाचेल, पण त्यासाठी ‘ऑक्सिजन’ देणारी झाडे गमावणे परवडणारे नाही. निसर्गाचा बळी देऊन मिळवलेला विकास हा भविष्यातील पिढीसाठी शाप ठरू शकतो. म्हणूनच, “विकास हवा, पण निसर्ग वाचवून” ही लोकचळवळ आता अधिक तीव्र होणे गरजेचे आहे.
