भारतात येणार प्लास्टिक नोटा! RBI चा मोठा प्लॅन; कागदी नोटा बंद होणार?

मुंबई : निर्भीड समाचार वृत्तसेवा

भारतीय चलनाच्या क्षेत्रात लवकरच एक अत्यंत मोठा आणि क्रांतिकारी बदल होण्याची शक्यता वर्तवली जात आहे. देशात वाढती रोख रकमेची मागणी आणि कागदी नोटा छापण्याचा वाढता खर्च लक्षात घेता, भारतीय रिझर्व्ह बँक (RBI) आता भारतात ‘पॉलीमर’ म्हणजेच प्लास्टिकच्या नोटा (Plastic Banknotes) चलनात आणण्याच्या ऐतिहासिक तयारीत आहे. अत्यंत विश्वासू सूत्रांनी दिलेल्या माहितीनुसार, आरबीआयच्या पाटणा आणि मुंबई येथे पार पडलेल्या गेल्या दोन बोर्ड बैठकांमध्ये या महत्त्वाच्या प्रस्तावावर अत्यंत सकारात्मक आणि सविस्तर चर्चा झाली आहे. कागदी नोटांच्या तुलनेत प्लास्टिक नोटांचे अनेक मोठे फायदे असल्याने मध्यवर्ती बँक लवकरच यासाठी एक पायलट प्रोजेक्ट (Pilot Project) म्हणजेच प्रायोगिक तत्त्वावर चाचणी सुरू करण्याची घोषणा करू शकते.

डिजिटल पेमेंटमध्ये झपाट्याने वाढ होत असली, तरी देशांतर्गत बाजारात रोख चलनाचा वापर सातत्याने वाढत आहे. याच पार्श्वभूमीवर आरबीआयने आपल्या दशकभर जुन्या योजनेला पुन्हा एकदा गती देण्यास सुरुवात केली आहे.

कागदी नोटांच्या तुलनेत प्लास्टिक नोटा का ठरतात सरस?

1. अतिशय टिकाऊ आणि दीर्घ आयुष्य: सध्या वापरात असलेल्या कागदी नोटा काही दिवसांनी जुन्या, मळकट किंवा फाटतात. मात्र, पॉलीमर (प्लास्टिक) नोटा अत्यंत मजबूत असतात. त्या सहजासहजी फाटत नाहीत आणि कागदी नोटांच्या तुलनेत त्यांचे आयुष्य किमान २.५ पट जास्त असते.

2. पाणी आणि घाणीपासून पूर्ण सुरक्षित: प्लास्टिक नोटांवर पाणी, चहा, कॉफी किंवा इतर कोणत्याही द्रवाचा कोणताही परिणाम होत नाही. त्या पूर्णपणे वॉटरप्रूफ असतात. उन्हाळ्यात घामामुळे किंवा पावसाळ्यात ओल्या झाल्या तरी या नोटा खराब होत नाहीत.

3. मजबूत सुरक्षा वैशिष्ट्ये (Advanced Security Features): सध्याच्या काळात बनावट नोटा (फेक करन्सी) ही एक मोठी डोकेदुखी बनली आहे. प्लास्टिक नोटांवर अशी प्रगत सुरक्षा वैशिष्ट्ये आणि क्लिष्ट डिझाइन तयार केले जाऊ शकते, ज्याची हुबेहूब नक्कल किंवा बनावट कॉपी करणे अत्यंत कठीण, किंबहुना अशक्य असते.

4. आरबीआयसाठी फायदेशीर (उत्पादन खर्चात बचत): पॉलीमर नोटा तयार करण्याचा सुरुवातीचा खर्च कागदी नोटांपेक्षा थोडा जास्त असू शकतो. मात्र, त्यांची दीर्घायुष्यता आणि वारंवार नोटा बदलण्याची गरज नसल्यामुळे दीर्घकाळात आरबीआयच्या नोटा छपाई आणि व्यवस्थापन खर्चात अब्जावधी रुपयांची बचत होईल.

एटीएम (ATM) मशिन्स सुद्धा होणार अपडेट!
यापूर्वी जेव्हा जेव्हा प्लास्टिक नोटांचा विचार झाला होता, तेव्हा एटीएम मशिन्समध्ये त्या अडकतील किंवा मशिन त्यांना स्वीकारणार नाही, अशी भीती व्यक्त केली जात होती. मात्र, आता तंत्रज्ञान प्रचंड प्रगत झाले आहे. सूत्रांनी दिलेल्या माहितीनुसार, सध्याच्या सर्व एटीएम मशिन्स या नवीन पॉलीमर नोटांना सहजपणे सपोर्ट करू शकतील अशा प्रकारे डिझाइन केल्या जातील. एटीएममधून या नोटा काढणे किंवा मोजणे अतिशय सोपे आणि सुरक्षित असेल.

जगभरातील ६० हून अधिक देशांमध्ये वापर
भारतासाठी ही संकल्पना नवी असली, तरी जागतिक पातळीवर हा प्रयोग अत्यंत यशस्वी ठरला आहे. जगातील ६० हून अधिक देशांमध्ये सध्या प्लास्टिक चलनाचा वापर केला जातो. यामध्ये युनायटेड किंगडम (UK), कॅनडा, सिंगापूर, ऑस्ट्रेलिया, न्यूझीलंड आणि मलेशिया यांसारख्या प्रमुख देशांचा समावेश आहे. आता याच विकसित देशांच्या पावलावर पाऊल ठेवत भारतही आपल्या चलनाचा दर्जा आंतरराष्ट्रीय स्तरावर नेण्यासाठी सज्ज झाला आहे.

लवकरच पायलट प्रोजेक्टची घोषणा?
आरबीआय सुरुवातीला थेट मोठ्या प्रमाणावर या नोटा चलनात आणणार नाही. प्रायोगिक तत्त्वावर (Pilot Project) देशातील काही निवडक शहरांमध्ये ठराविक मूल्याच्या (उदा. ₹१०, ₹२० किंवा ₹१००) प्लास्टिक नोटा बाजारात आणल्या जातील. तेथील लोकांचा प्रतिसाद, हवामानाचा नोटांवर होणारा परिणाम आणि तांत्रिक बाबी तपासून घेतल्यानंतरच देशभरात या नोटा पूर्णपणे लागू केल्या जातील.