किल्ले रायगड: स्वराज्याची राजधानी आणि गौरवशाली इतिहास..!!

मुंबई : निर्भीड समाचार वृत्तसेवा

सह्याद्रीच्या उत्तुंग रांगांमध्ये, ढगांशी संवाद साधणारा आणि काळजाचा ठोका चुकवणाऱ्या कड्यांवर विसावलेला ‘किल्ले रायगड’ म्हणजे केवळ दगड-धोंड्यांचे बांधकाम नाही. तो मराठ्यांच्या अस्मितेचे सिंहासन आहे, तो शिवरायांच्या दूरदृष्टीचा पुरावा आहे आणि तो कोट्यवधी भारतीयांच्या स्वाभिमानाचे धगधगते केंद्र आहे. जेव्हा आपण रायगडाच्या पायऱ्या चढतो, तेव्हा आपण केवळ एका गडावर जात नसतो, तर आपण साडेतीनशे वर्षांपूर्वीच्या एका अशा कालखंडात प्रवेश करतो, ज्याने भारताचा भूगोल आणि इतिहास दोन्ही बदलून टाकले.

राजधानीची निवड: एक सामरिक आणि राजकीय धडाका
छत्रपती शिवाजी महाराज यांनी स्वराज्याची राजधानी म्हणून रायगडची निवड केली, हे त्यांच्या अफाट बुद्धिमत्तेचे दर्शन घडवते. स्वराज्याचा विस्तार होत असताना, एक अशी राजधानी हवी होती जी अभेद्य असेल आणि जिथून संपूर्ण स्वराज्यावर नजर ठेवता येईल. “राजांना राजधानीसाठी हाच गड योग्य, चहुबाजूंनी उंच कडे, पाऊस-पाण्याची सोय आणि शत्रूला चढण्यास कठीण,” अशा शब्दांत रायगडाचे वर्णन केले जाते. रायगड हा ‘दुर्गराज’ ठरला कारण तो निसर्गतःच इतका सुरक्षित होता की, जिथे तोफेचा गोळाही पोहोचू शकत नव्हता. आजच्या आधुनिक काळातही रायगडाची तटबंदी आणि त्याचे स्थान पाहून जगातील मोठे अभियंते थक्क होतात.

वास्तुकलेचा अजोड नमुना आणि हिरोजींची भक्ती
रायगडाचे बांधकाम म्हणजे स्थापत्यशास्त्राचा एक चमत्कार आहे. गडावरील भव्य बाजारपेठ, जिथे एकाच वेळी दोन रांगांतून घोडेस्वार जाऊ शकत असत, तेथील पाण्याचे नियोजन आणि राजदरबार हे आजही अभ्यासाचे विषय आहेत. या गडाच्या उभारणीत ‘हिरोजी इंदुलकर’ यांचे योगदान विसरता येणार नाही. गडाचे काम पूर्ण झाल्यावर जेव्हा महाराजांनी विचारले, “हिरोजी, काय बक्षीस हवे?” तेव्हा हिरोजींनी केवळ एकच मागणी केली – “महाराज, जगदीश्वराच्या पायरीवर माझे नाव कोरण्याची परवानगी द्या, जेणेकरून जेव्हा आपण दर्शनाला जाल, तेव्हा आपल्या पायाची धूळ माझ्या नावावर पडेल.” ही निष्ठा आणि हे समर्पण आजही रायगडाच्या प्रत्येक दगडात जिवंत आहे.

६ जून १६७४: भारताच्या अस्मितेचा राज्याभिषेक
रायगडाच्या इतिहासातील सर्वात सुवर्णक्षण म्हणजे ‘शिवराज्याभिषेक’. अनेक शतकांच्या गुलामगिरीनंतर भारताला आपला हक्काचा ‘छत्रपती’ मिळाला. गागाभट्टांच्या मंत्रोच्चारात आणि रायगडाच्या कडेकपाऱ्यांत घुमणाऱ्या ‘प्रौढ प्रताप पुरंदर…’ या ललकारीने साऱ्या जगाला सांगितले की, आता हिंदवी स्वराज्य अवतरले आहे. तो केवळ एका राजाचा राज्याभिषेक नव्हता, तर तो प्रत्येक सामान्य माणसाच्या आत्मसन्मानाचा विजय होता. याच रायगडाने देशाला ‘लोकशाहीचा’ प्राथमिक धडा दिला, जिथे राजा प्रजेचा सेवक होता.

हिरकणीचा कडा: स्त्रीशक्तीचा सन्मान
रायगड केवळ युद्धनीती शिकवत नाही, तर तो माणुसकी आणि स्त्रीशक्तीचा सन्मानही शिकवतो. आपल्या बाळासाठी रात्रीच्या वेळी कडा उतरून जाणारी ‘हिरकणी’ आणि तिचे धाडस पाहून तिचा सत्कार करणारे महाराज, हे जगातील एकमेव उदाहरण असेल. एका सामान्य गवळणीच्या सन्मानार्थ महाराजांनी त्या कड्याला ‘हिरकणी कडा’ नाव दिले आणि तिथे बुरूज बांधला. हा इतिहास आजही आपल्याला सांगतो की, स्वराज्य हे केवळ तलवारीच्या जोरावर नाही, तर नैतिक मूल्यांच्या जोरावर टिकले होते.

जागतिक वारसा आणि आजची जबाबदारी
तुमच्या गुगल सर्च कन्सोलच्या डेटावरून असे दिसते की, अमेरिकेसारख्या प्रगत देशात बसलेले वाचकही रायगडाचा इतिहास शोधत आहेत. याचे कारण असे की, शिवरायांची युद्धनीती आणि रायगडाचे महत्त्व हे आता जागतिक अभ्यासाचा विषय बनले आहे. व्हिएतनामसारख्या देशांनी शिवरायांच्या गनिमी काव्याचा अभ्यास करून विजय मिळवला आहे. अशा वेळी, आपण या वारशाचे संवर्धन कसे करतो, हा मोठा प्रश्न आहे. रायगड हा केवळ पर्यटनाचा भाग नाही, तर तो आपल्या संस्कृतीचा कणा आहे. त्याचे पावित्र्य राखणे आणि तेथील इतिहास पुढच्या पिढीपर्यंत शुद्ध स्वरूपात पोहोचवणे, ही आपली नैतिक जबाबदारी आहे.

रायगड हा प्रेक्षणीय स्थळ नाही, तर ते एक तीर्थक्षेत्र आहे. जो मराठी माणूस किंवा जो भारतीय रायगडावर जातो, तो तिथून केवळ आठवणी घेऊन परतत नाही, तर तो एक नवी ऊर्जा आणि स्वाभिमानाची शिदोरी घेऊन येतो. आजही गडावरील ‘नगांराची’ गाज आणि ‘जगदीश्वराच्या’ मंदिरातील शांतता आपल्याला साद घालते. दुर्गराज रायगड हा सदैव आपल्याला आठवण करून देत राहील की, “ज्याला आपला इतिहास माहित नाही, तो भविष्य घडवू शकत नाही.”

शिवरायांची युद्धनीती आणि आधुनिक व्यवस्थापन
“आजच्या कॉर्पोरेट जगातही शिवरायांची युद्धनीती आणि रायगडाचे व्यवस्थापन अभ्यासाचा विषय ठरत आहे. ‘गनिमी कावा’ आणि नैसर्गिक साधनसंपत्तीचा वापर करून शत्रूला जेरीस आणण्याचे त्यांचे कसब जगातील अनेक सैनिकी शाळांमध्ये शिकवले जाते. रायगडाची उभारणी करताना केलेला पर्यावरणपूरक विचार आणि पाण्याचे चोख नियोजन हे आजही आधुनिक अभियंत्यांसाठी आदर्श आहे. यामुळेच सातासमुद्रापार राहणारे मराठी बांधव या इतिहासाकडे अभिमानाने पाहतात.”

चला, या दुर्गराजाचा वारसा आपण जपूया आणि शिवरायांचे विचार जगाच्या कानाकोपऱ्यात पोहोचवूया!