“विचार टाळण्याचे संस्कार देणारी संस्कृती”; नास्तिक मेळाव्यात डॉ. मुग्धा कर्णिक यांचे परखड भाष्य..!!
मुंबई/पुणे : निर्भीड समाचार वृत्तसेवा
क्रांतिकारक शहीद भगतसिंग यांच्या हौतात्म्य दिनाचे औचित्य साधून ‘शहीद भगतसिंग विचारमंच’ तर्फे आयोजित करण्यात आलेला ‘११ वा नास्तिक मेळावा’ आज अत्यंत उत्साहात आणि वैचारिक वातावरणात पार पडला. समाजातील अंधश्रद्धा, कर्मकांड आणि विवेकहीनतेला छेद देत, वैज्ञानिक दृष्टिकोन जोपासणाऱ्या शेकडो समविचारी मित्रांनी या मेळाव्यात सहभाग घेतला. वर्षातून एकदा तरी सर्व नास्तिक आणि विवेकवादी व्यक्तींनी एकत्र येऊन विचारांचे आदानप्रदान करावे, या उद्देशाने आयोजित या मेळाव्याने यंदाही आपली वैचारिक उंची सिद्ध केली.
मुलांचा मुक्त संवाद: “आम्ही प्रश्न विचारायला शिकलो. मेळाव्यातील सर्वात महत्त्वाचा आणि लक्षवेधी सत्राचा विषय होता “नास्तिक पालकांच्या मुलांची जडणघडण”.
सहसा घरातील धार्मिक वातावरणामुळे मुलांवर विशिष्ट संस्कार लादले जातात, मात्र नास्तिक पालकांच्या घरात वाढलेल्या मुलांनी आपला अनुभव वेगळ्या पद्धतीने मांडला. या परिसंवादात सहभागी झालेल्या मुलांनी सांगितले की, “आमच्या पालकांनी आम्हाला कधीही ‘हेच सत्य आहे’ असे सांगितले नाही, तर ‘सत्य शोधायचे कसे’ हे शिकवले.” सण-उत्सव साजरे न करण्यामागची कारणे शोधण्यापासून ते विज्ञानाच्या कसोटीवर जग पारखण्यापर्यंतचा त्यांचा प्रवास थक्क करणारा होता. आपल्या पालकांचे नास्तिकत्व हे केवळ कर्मकांड नाकारणे नव्हते, तर ते अभिव्यक्ती स्वातंत्र्य देणारे होते, असे मुलांनी यावेळी आवर्जून नमूद केले. या सत्राने उपस्थितांना हे पटवून दिले की, भीतीपेक्षा प्रेमावर आणि तर्कावर आधारित जडणघडण अधिक सकस असते.
डॉ. मुग्धा कर्णिक यांचा व्यवस्थेवर प्रहार
कार्यक्रमाच्या प्रमुख वक्त्या, ज्येष्ठ शिक्षणतज्ज्ञ आणि लेखिका डॉ. मुग्धा कर्णिक यांनी आपल्या व्याख्यानात भारतीय संस्कृतीतील विसंगतींवर रोखठोक भाष्य केले. “विचार टाळण्याचे संस्कार देणारी संस्कृती” या विषयावर बोलताना त्यांनी पालकांच्या आणि समाजाच्या मानसिकतेचा समाचार घेतला. त्या म्हणाल्या, “आपल्या समाजात मुलांना प्रश्न विचारण्यापासून रोखले जाते. ‘तू अजून लहान आहेस’, ‘जास्त अक्कल शिकवू नको’ किंवा ‘मोठ्यांचे ऐकायचे असते’, अशी वाक्ये वापरून मुलांची जिज्ञासू वृत्ती दाबून टाकली जाते. हे खरं तर संस्कार नसून विचार करण्याची प्रक्रिया थांबवण्याचे कारस्थान आहे. ज्या संस्कृतीत प्रश्न विचारणे गुन्हा ठरवले जाते, तिथे विवेकाची वाढ होणे अशक्य आहे.”
धार्मिक दांभिकतेवर मार्मिक टिप्पणी
समाजातील दुटप्पीपणावर बोट ठेवताना डॉ. कर्णिक यांनी सडेतोड उदाहरण दिले. “आज समाजात अशा लोकांची संख्या मोठी आहे, जे देवाधर्माच्या नावावर मोठ्या दिंड्या काढतात, वारी करतात आणि भक्तीचा देखावा करतात. मात्र, हेच लोक जेव्हा घरच्या आघाडीवर येतात, तेव्हा जमिनीच्या किंवा प्रॉपर्टीच्या अगदी क्षुल्लक वादावरून आपल्या सख्ख्या भावाला कोर्टाच्या वाऱ्या घडवून आणायला मागे-पुढे पाहत नाहीत. देवळातली भक्ती आणि वास्तवातील माणुसकी यांचा काहीही संबंध राहिलेला नाही,” अशा शब्दांत त्यांनी धार्मिक दांभिकतेवर प्रहार केले.
विचारांचे आदानप्रदान आणि भविष्यकालीन दिशा
मेळाव्याचा उद्देश केवळ एकत्र येणे नसून, नास्तिक चळवळीला अधिक व्यापक करणे हा होता. संयोजकांनी सांगितले की, आजच्या धावपळीच्या आणि वाढत्या धार्मिक ध्रुवीकरणाच्या काळात विवेकवादी विचारांचे लोक एकाकी पडू नयेत, यासाठी हा मेळावा एक सुरक्षित वैचारिक जागा (Safe Space) उपलब्ध करून देतो. दिवसभर चाललेल्या या मेळाव्यात विविध विषयांवरील पुस्तकांचे प्रदर्शन आणि विक्रीही करण्यात आली. शहीद भगतसिंग यांच्या विचारांचा वारसा पुढे नेण्याचा संकल्प करून या मेळाव्याची सांगता झाली. निधर्मीपणा आणि संविधानिक मूल्यांचा जागर करणारा हा मेळावा उपस्थित प्रत्येकासाठी एक नवीन ऊर्जा देणारा ठरला.
वैज्ञानिक दृष्टिकोन आणि संविधानात्मक मूल्यांचा पुरस्कार
मेळाव्यात केवळ व्याख्यानेच झाली नाहीत, तर उपस्थित प्रतिनिधींमध्ये विविध विषयांवर गटचर्चाही रंगल्या. विज्ञानाच्या युगात आजही समाजात फोफावत चाललेल्या बुवाबाजीवर आणि अंधश्रद्धेवर या मेळाव्यात सडकून टीका करण्यात आली. “शहीद भगतसिंगांनी त्यांच्या ‘मी नास्तिक का आहे?’ या लेखातून जो विचार मांडला होता, तोच विचार आजही तेवढाच प्रसंगोचित आहे. केवळ देवाला नाकारणे म्हणजे नास्तिकत्व नसून, माणसाने माणसाशी माणसासारखे वागणे आणि प्रत्येक गोष्ट पुराव्यानिशी तपासणे म्हणजे खरे नास्तिकत्व आहे,” असा सूर या चर्चेतून उमटला. संविधानाने दिलेल्या वैज्ञानिक दृष्टिकोनाचा (Scientific Temper) अंगीकार करणे हे प्रत्येक नागरिकाचे कर्तव्य असल्याचेही यावेळी सांगण्यात आले.
नास्तिक चळवळीचे वाढते स्वरूप
शहीद भगतसिंग विचारमंचच्या वतीने गेल्या ११ वर्षांपासून हा उपक्रम सातत्याने राबवला जात आहे. सुरुवातीला मोजक्या लोकांच्या उपस्थितीत सुरू झालेल्या या मेळाव्याचे स्वरूप आता राज्यव्यापी होत आहे. मेळाव्याच्या दुसऱ्या सत्रात विविध जिल्ह्यांतून आलेल्या वक्त्यांनी आपल्या परिसरातील सामाजिक कामांचा आढावा घेतला. जातीभेद निर्मूलन, पर्यावरण रक्षण आणि शिक्षण क्षेत्रात कार्यरत असणाऱ्या अनेक नास्तिक कार्यकर्त्यांनी आपले अनुभव कथन केले. “आम्ही कोणत्याही ईश्वरी शक्तीवर विश्वास ठेवत नाही, पण मानवी शक्तीवर आणि विज्ञानावर आमचा पूर्ण विश्वास आहे,” असे सांगत कार्यकर्त्यांनी सामाजिक बांधिलकी जपण्याचे आवाहन केले.
मेळाव्याच्या शेवटी, डॉ. मुग्धा कर्णिक यांच्या हस्ते काही उल्लेखनीय सामाजिक कार्य करणाऱ्या तरुणांचा सत्कार करण्यात आला. दिवसभर चाललेल्या या वैचारिक मंथनामुळे उपस्थितांना एक नवीन ऊर्जा मिळाली. वर्षातून एकदा होणारा हा मेळावा म्हणजे केवळ विचारांचे आदानप्रदान नसून, विवेकवाद्यांसाठी एक हक्काचे व्यासपीठ ठरत आहे. ‘माणुसकी हाच आमचा धर्म’ आणि ‘विज्ञान हाच आमचा मार्ग’ या घोषणांनी मेळाव्याची सांगता झाली. येणाऱ्या काळात अशा मेळाव्यांचे आयोजन तालुका स्तरावरही करण्याचा संकल्प संयोजकांनी यावेळी बोलून दाखवला.
