महात्मा बसवेश्वर: समता आणि कायकवादाचा क्रांतिकारी विचार ..!!

भक्ती आंदोलनातील वैचारिक क्रांती
महात्मा बसवेश्वरांनी भक्तीला केवळ मंदिरात किंवा कर्मकांडात अडकून न ठेवता ती ‘माणुसकीत’ शोधली. त्यांनी ‘स्थवर’ (स्थावर मूर्ती/मंदिर) पेक्षा ‘जंगम’ (चालता-बोलता माणूस) याला अधिक महत्त्व दिले. त्यांच्या मते, माणसाचे शरीर हेच मंदिर आहे आणि त्याचे पाय हेच खांब आहेत. ही संकल्पना मांडून त्यांनी धार्मिक मक्तेदारीला थेट आव्हान दिले. देव आणि भक्त यांच्यामध्ये कोणत्याही मध्यस्थाची गरज नाही, हा क्रांतिकारी विचार त्यांनी सामान्य लोकांच्या मनात रुजवला.

आर्थिक विचार आणि ‘दसोह’ संकल्पना
बसवेश्वरांचे अर्थशास्त्र हे समतेवर आधारित होते. ‘कायक’ (कष्ट) मधून जे काही उत्पन्न मिळेल, त्यातील गरजेपुरता भाग स्वतःसाठी ठेवून उर्वरित समाजाच्या कल्याणासाठी खर्च करणे म्हणजे ‘दसोह’ होय. ही केवळ दानशूरता नव्हती, तर ती संपत्तीच्या समान वाटपाची एक पद्धत होती. यामुळे समाजात गरिबी आणि श्रीमंती यातील दरी कमी होण्यास मदत झाली. समाजातील शेवटच्या घटकापर्यंत संसाधने पोहोचावीत, ही त्यांची दूरदृष्टी आजच्या कल्याणकारी राज्यासाठी (Welfare State) एक आदर्श मॉडेल आहे.

भाषिक समृद्धी आणि साहित्याची लोकशाही
बसवेश्वरांनी साहित्याचे लोकशाहीकरण केले. त्यांनी साहित्याला राजवाड्यातून काढून गरिबांच्या झोपडीपर्यंत नेले. त्यांच्या ‘वचन’ साहित्याने केवळ आध्यात्मिक ज्ञान दिले नाही, तर अन्यायाविरुद्ध लढण्याची प्रेरणा दिली. समाजातील प्रत्येक घटकाने, अगदी चांभारकाम करणाऱ्या हरळय्यांपासून ते विणकाम करणाऱ्या जेडर दासिमय्यांपर्यंत सर्वांनी वचने लिहून आपले अनुभव जगासमोर मांडले. साहित्यातील हा सहभाग सामाजिक परिवर्तनाचे मोठे हत्यार ठरला.

जागतिक मानवतावादाचे अग्रदूत

महात्मा बसवेश्वरांचे विचार केवळ कर्नाटक किंवा भारतापुरते मर्यादित नसून ते जागतिक स्तरावर लागू होणारे आहेत. लंडनच्या टेम्स नदीकाठी त्यांचा पुतळा बसवला जाणे, हे त्यांच्या वैश्विक विचारसरणीचे प्रतीक आहे. त्यांनी दिलेला ‘विश्वबंधुत्वाचा’ संदेश आजच्या युद्धजन्य आणि अशांत वातावरणात अधिकच गरजेचा वाटतो. स्वार्थ त्यागून परमार्थाकडे वळण्याची आणि भेदाभेद विसरून माणूस म्हणून जगण्याची प्रेरणा त्यांचे जीवन आजही करोडो लोकांना देत आहे.