प्रसूतीनंतर ४ महिलांचा मृत्यू; रुग्णालयातील ‘ते’ इंजेक्शन निघाले बनावट!

मुंबई/कोटा : निर्भीड समाचार वृत्तसेवा

सरकारी रुग्णालयात प्रसूती (डिलिव्हरी) झाल्यानंतर अवघ्या काही तासांत चार महिलांचा अचानक मृत्यू झाल्याची खळबळजनक घटना राजस्थानमधील कोटा येथील न्यू मेडिकल कॉलेज रुग्णालयात घडली आहे. या प्रकरणाच्या उच्चस्तरीय चौकशीदरम्यान एक अत्यंत धक्कादायक आणि संतापजनक सत्य समोर आले आहे. प्रसूतीनंतर महिलांचा होणारा अतिरिक्त आणि जीवघेणा रक्तस्राव रोखण्यासाठी जे ‘ऑक्सीटोसिन’ (Oxytocin) इंजेक्शन देण्यात आले होते, ते इंजेक्शन चक्क बनावट (Fake) असल्याचे प्रयोगशाळेच्या तपासणीत उघड झाले आहे. या बनावट औषधामुळे महिलांचा रक्तस्राव थांबला नाही आणि वेळेवर उपचार न मिळाल्याने या चारही मातांना आपले प्राण गमवावे लागले. या धक्कादायक खुलाशामुळे संपूर्ण देशातील आरोग्य यंत्रणेसह वैद्यकीय क्षेत्रात तीव्र संताप व्यक्त होत आहे.

काही दिवसांपूर्वी कोटा येथील शासकीय न्यू मेडिकल कॉलेज रुग्णालयात वेगवेगळ्या वॉर्डमध्ये चार महिलांची सुखरूप डिलिव्हरी झाली होती. मात्र, प्रसूतीनंतर काही वेळातच या महिलांना मोठ्या प्रमाणावर रक्तस्राव (Postpartum Hemorrhage – PPH) सुरू झाला. डॉक्टरांनी नेहमीच्या वैद्यकीय प्रक्रियेनुसार रुग्णालयाच्या शासकीय साठ्यातून आणलेले ‘ऑक्सीटोसिन’ इंजेक्शन या महिलांना दिले. मात्र, इंजेक्शन देऊनही महिलांचा रक्तस्राव थांबत नव्हता. रुग्णांची प्रकृती वेगाने खालावत गेली आणि अंतर्गत रक्तस्रावामुळे अवघ्या काही तासांच्या अंतराने या चारही नवमातांचा मृत्यू झाला. एकाच रुग्णालयात आणि एकाच प्रकारच्या लक्षणांमुळे चार महिलांचा मृत्यू झाल्याने नातेवाईकांनी रुग्णालयाबाहेर प्रचंड गदारोळ केला आणि डॉक्टरांच्या हलगर्जीपणाचा आरोप केला.

चौकशीदरम्यान काय उघड झाले?
घटनेचे गांभीर्य ओळखून राजस्थानच्या आरोग्य विभागाने आणि औषध नियंत्रण विभागाने (Drug Control Department) या प्रकरणाची तातडीने उच्चस्तरीय चौकशी सुरू केली. मृत महिलांना देण्यात आलेल्या औषधांची आणि इंजेक्शन्सची तपासणी करण्यात आली. तपासादरम्यान निष्पन्न झाले की, मृत पावलेल्या चारही महिलांना एकाच विशिष्ट ‘बॅच’मधील (Batch) ऑक्सीटोसिन इंजेक्शन टोचण्यात आले होते.संशयावरून औषध विभागाने त्या विशिष्ट बॅचच्या उत्पादनाचे नमुने (सॅम्पल्स) ताब्यात घेऊन शासकीय प्रयोगशाळेत तपासणीसाठी पाठवले. या प्रयोगशाळेचा अंतिम अहवाल समोर आला आणि डॉक्टरांसह तपास अधिकार्‍यांच्या पायाखालची जमीनच सरकली. या इंजेक्शनमध्ये प्रसूतीनंतरचा रक्तस्राव रोखण्यासाठी आवश्यक असलेला मूळ रासायनिक व सक्रिय घटक (Active Pharmaceutical Ingredient – API) म्हणजेच ‘ऑक्सीटोसिन’ चक्क गायब होता. हे इंजेक्शन पूर्णपणे बनावट आणि गुणवत्तेच्या निकषांवर निकृष्ट दर्जाचे असल्याचे स्पष्ट झाले.

१० हून अधिक औषधांचे सॅम्पल फेल
औषध नियंत्रण विभागाने रुग्णालयातील इतर औषधांचीही झाडाझडती घेतली. धक्कादायक बाब म्हणजे केवळ ऑक्सीटोसिनच नव्हे, तर रुग्णालयातील औषध भांडारात उपलब्ध असलेल्या ताप, वेदनाशामक आणि अँटीबायोटिक्ससह सुमारे ११ महत्त्वाच्या औषधांचे सॅम्पल्स तपासणीत अपयशी (Fail) ठरले आहेत. सरकारी रुग्णालयात पुरवल्या जाणाऱ्या औषधांच्या गुणवत्तेचा हा भयानक खेळ पाहून संपूर्ण यंत्रणा हादरली आहे.

आरोग्य विभागाची तातडीची कारवाई आणि औषधावर बंदी
हा धक्कादायक अहवाल प्राप्त होताच राजस्थान औषध नियंत्रण विभागाने आणि आरोग्य मंत्रालयाने युद्धपातळीवर अत्यंत कडक पावले उचलली आहेत. संपूर्ण राजस्थानमधील सर्व शासकीय व खाजगी रुग्णालयांमध्ये, तसेच सर्व मेडिकल स्टोअर्समध्ये या विशिष्ट बॅचच्या ‘ऑक्सीटोसिन’ इंजेक्शनच्या विक्रीवर आणि वापरावर तत्काळ प्रभाव पाडून संपूर्ण बंदी घालण्यात आली आहे. रुग्णालयांच्या गोदामांमध्ये आणि औषध भांडारात उपलब्ध असलेला या औषधाचा सर्व साठा त्वरित सील करून जप्त करण्याचे आदेश जारी करण्यात आले आहेत. त्याचसोबत, शासकीय रुग्णालयांना या बनावट औषधांचा पुरवठा कोणत्या कंपनीने किंवा कंत्राटदाराने केला, याचा शोध घेण्यासाठी विशेष तपास पथके रवाना करण्यात आली असून संबंधित पुरवठादाराचा परवाना रद्द करून त्याच्यावर सदोष मनुष्यवधाचा कडक गुन्हा दाखल करण्याची प्रक्रिया प्रशासनाकडून वेगाने सुरू करण्यात आली आहे.

ऑक्सीटोसिनचे वैद्यकीय महत्त्व आणि बनावट औषधांचा धोका
वैद्यकीय शास्त्रानुसार, प्रसूतीनंतर स्त्रीच्या शरीरातून होणारा अति-रक्तस्राव (Bleeding) थांबवण्यासाठी ‘ऑक्सीटोसिन’ हे अत्यंत जीवनरक्षक (Life-saving) इंजेक्शन मानले जाते. प्रसूतीनंतर गर्भाशयाचे आकुंचन घडवून आणणे आणि रक्तवाहिन्या बंद करणे हे या औषधाचे मुख्य काम असते. जर हे औषध बनावट असेल, तर गर्भाशयाचे आकुंचन होत नाही आणि शरीरातून प्रचंड प्रमाणात रक्त वाहून जाते. कोटा येथील दुर्दैवी मातांच्या बाबतीतही नेमके हेच घडले. औषध बनावट असल्याने ते शरीरावर काम करू शकले नाही आणि महिलांचा डॉक्टरांच्या डोळ्यादेखत तडफडून मृत्यू झाला.

या घटनेनंतर मृत महिलांच्या कुटुंबीयांवर दुःखाचा डोंगर कोसळला आहे. “आमच्या मुलींनी सुदृढ बाळांना जन्म दिला, पण रुग्णालयाच्या निष्काळजीपणामुळे आणि बनावट औषधांमुळे नवजात बाळांच्या डोक्यावरून आईचे छत्र हरपले,” असा संतप्त आक्रोश नातेवाईकांनी केला आहे.