‘जैत रे जैत’: मराठी चित्रपटसृष्टीचा ‘विजय’; स्मिता पाटील यांच्या अभिनयाचा अजरामर प्रवास..!!

मुंबई: निर्भीड समाचार वृत्तसेवा

१९७७ साली प्रदर्शित झालेला ‘जैत रे जैत’ हा चित्रपट मराठी चित्रपटसृष्टीतील केवळ एक यशस्वी चित्रपट नसून तो एक अजरामर मैलाचा दगड मानला जातो. ज्येष्ठ साहित्यिक जी. एन. दांडेकर यांच्या कादंबरीवर आधारित या चित्रपटाने आपल्या सकस कथानकामुळे आणि काळाच्या पुढच्या संगीतामुळे प्रेक्षकांच्या मनात आजही एक अढळ स्थान निर्माण केले आहे. या चित्रपटाची खरी ताकद ही त्याच्या वास्तववादी मांडणीत दडलेली आहे, जिथे महाराष्ट्रातील सह्याद्रीच्या कुशीत वसलेल्या ठाकूर या आदिवासी समाजाच्या संस्कृतीचे अतिशय प्रभावी दर्शन घडते. त्यांच्या चालीरीती, परंपरा आणि निसर्गाशी असलेले त्यांचे अतूट नाते चित्रपटाच्या प्रत्येक प्रसंगातून ओसंडून वाहते. चित्रपटातील बोलीभाषा आणि तिथले वातावरण इतके नैसर्गिक वाटते की, प्रेक्षक प्रत्यक्ष त्या पाड्यावर गेल्याचा अनुभव घेतात.

या चित्रपटाचे सर्वात मोठे वैशिष्ट्य म्हणजे पंडित हृदयनाथ मंगेशकर यांनी दिलेले अफाट संगीत. रानकवी ना. धो. महानोर यांच्या लेखणीतून उतरलेल्या शब्दांना पंडितजींनी दिलेली चाल म्हणजे मराठी चित्रपट संगीतातील एक सुवर्णक्षणच आहे. विशेष म्हणजे या एकाच चित्रपटात १३ पेक्षा जास्त गाणी असून ती सर्व गाणी लोकसंगीताच्या (Folk Music) ढंगात आहेत. या गाण्यांमध्ये जास्तीत जास्त नैसर्गिक वाद्यांचा वापर करण्यात आला आहे, ज्यामुळे ती गाणी मातीचा सुगंध दरवळणारी वाटतात. “मी रात टाकली”, “जांभूळ पिकल्या झाडाखाली” आणि “नभ उतरू आलं” ही गाणी आजही महाराष्ट्रातील घराघरात तितकीच लोकप्रिय आहेत. आशा भोसले आणि रवींद्र साठे यांचा आवाज या गाण्यांच्या माध्यमातून आजही रसिकांच्या काळजाला भिडतो.

अभिनयाच्या बाबतीत बोलायचे झाले तर डॉ. मोहन आगाशे आणि स्मिता पाटील यांची जुगलबंदी या चित्रपटाचे दुसरे मोठे बलस्थान ठरली. स्मिता पाटील यांनी ‘चिंधी’ ही व्यक्तिरेखा इतकी जिवंत आणि तडफदारपणे साकारली की, त्यासाठी त्यांना अनेक राष्ट्रीय व राज्यस्तरीय पुरस्कारांनी गौरवण्यात आले. एका आदिवासी स्त्रीची जिद्द आणि तिचे भावविश्व त्यांनी आपल्या सहज अभिनयातून पडद्यावर उभे केले. त्यांच्यासोबतच डॉ. मोहन आगाशे यांनी ‘नाग्या’ची भूमिका अतिशय ताकदीने निभावली असून निळू फुले यांनीही आपल्या छोट्या पण प्रभावी भूमिकेतून अभिनयाचा वेगळा ठसा उमटवला आहे. या सर्व दिग्गजांच्या एकत्रित प्रयत्नांमुळे हा चित्रपट केवळ एक कथा न राहता तो एक ऐतिहासिक दस्तावेज बनला आहे.

चित्रपटाची मूळ कथा ‘नाग्या’ या तरुणाच्या एका ध्येयाभोवती फिरते. त्याला एका उंच डोंगराच्या शिखरावरील मधमाशांच्या मोहोराचा वेध घ्यायचा असतो, ज्याला स्थानिक भाषेत ‘जैत’ मिळवणे असे म्हणतात. नाग्यासाठी हे केवळ मध काढण्याचे काम नसून त्याच्या स्वाभिमानाचा, त्याच्या अस्तित्वाचा आणि निसर्गाशी असलेल्या संघर्षाचा एक अविभाज्य भाग असतो. ‘जैत’ या शब्दाचा अर्थच मुळी ‘विजय’ असा होतो. डोंगराच्या कठीण शिखरावर विजय मिळवण्याची ती जिद्द आणि त्या प्रवासात नाग्याला येणारे सामाजिक व वैयक्तिक अडथळे दिग्दर्शक जब्बार पटेल यांनी अतिशय सुंदररित्या गुंफले आहेत. मानवी इच्छाशक्ती आणि निसर्गाचे रौद्र रूप यांचा हा संघर्ष आजही प्रेक्षकांना खिळवून ठेवतो.
एकूणच ‘जैत रे जैत’ हा चित्रपट मराठी संस्कृतीचा आणि लोककलेचा सन्मान करणारा एक अद्भुत प्रवास आहे. ग्रामीण जीवनातील संघर्ष, प्रेमाची ओढ आणि विजयाची ईर्षा या सर्व भावनांचे मिश्रण या चित्रपटात पाहायला मिळते. रानकवी महानोर यांनी लिहिलेली गाणी आजही निसर्गप्रेमींसाठी आणि संगीतप्रेमींसाठी एक मोठी मेजवानी आहेत. आधुनिक काळात अनेक चित्रपट येत असले तरी ‘जैत रे जैत’ सारख्या अभिजात कलाकृती कधीही जुन्या होत नाहीत. मराठी चित्रपटसृष्टीचा हा सुवर्णकाळ आजही या चित्रपटाच्या निमित्ताने जिवंत असून, येणाऱ्या अनेक पिढ्यांना तो प्रेरणा देत राहील यात शंका नाही.

काळाच्या पडद्यावरचा अजरामर ‘जैत’
‘जैत रे जैत’ हा चित्रपट केवळ एका विशिष्ट काळापुरता मर्यादित नसून, तो मराठी संस्कृतीचा आणि लोककलेचा एक अनमोल ठेवा आहे. आजच्या आधुनिक युगात जिथे चित्रपटांमध्ये तंत्रज्ञानाचा आणि कृत्रिमतेचा भडिमार असतो, तिथे जब्बार पटेल यांनी ४९ वर्षांपूर्वी दाखवलेले नैसर्गिक चित्रण आजही अधिक ताजे आणि वास्तववादी वाटते. ठाकूर समाजाच्या बोलीभाषेतील गोडवा आणि ना. धो. महानोर यांच्या शब्दांतील मातीचा सुगंध आजही रसिक प्रेक्षकांना मोहित करतो. रानकवी महानोर यांनी लिहिलेली गाणी ही केवळ गाणी नसून निसर्गाशी संवाद साधणारी मंत्रमुग्ध करणारी सुरावली आहे. हा चित्रपट आपल्याला शिकवतो की, माणसाची खरी जिद्द ही प्रतिकूल परिस्थितीवर मात करून आपले ‘जैत’ म्हणजेच विजय मिळवण्यात असते. स्मिता पाटील आणि डॉ. मोहन आगाशे यांच्या अभिनयाचा वारसा आजही नव्या पिढीतील कलाकारांसाठी एक मोठी पाठशाळा आहे. जी. एन. दांडेकरांच्या लेखणीतून उतरलेली ही कथा चित्रपट रूपाने घराघरात पोहोचली आणि तिने मराठी चित्रपटसृष्टीचा दर्जा जागतिक स्तरावर उंचावला. आजही जेव्हा जेव्हा दर्जेदार मराठी चित्रपटांची चर्चा निघते, तेव्हा ‘जैत रे जैत’चे नाव अग्रक्रमाने घेतले जाते. हा चित्रपट विस्मृतीत न जाता, तो अधिकाधिक रसिकांपर्यंत पोहोचावा आणि त्यातील संगीताचा व अभिनयाचा सुगंध असाच दरवळत राहावा, यासाठी अशा महान कलाकृतींचे वारंवार स्मरण करणे हीच त्यातील कलाकारांना खऱ्या अर्थाने दिलेली मानवंदना ठरेल.