IAF च्या पहिल्या महिला अधिकारी डॉ. विजयलक्ष्मी रमणन यांची यशोगाथा..!!

मुंबई : निर्भीड समाचार वृत्तसेवा

भारतीय लष्कराच्या इतिहासात अनेक शूरवीरांची नावे सुवर्णअक्षरांनी कोरली गेली आहेत. मात्र, अशा काही व्यक्ती असतात ज्या केवळ युद्ध जिंकत नाहीत, तर सामाजिक रूढी-परंपरांच्या भिंती पाडून येणाऱ्या पिढ्यांसाठी एक नवा मार्ग तयार करतात. अशाच एका ध्येयवेड्या व्यक्तिमत्वाचे नाव म्हणजे विंन कमांडर डॉ. विजयलक्ष्मी रमणन. ज्या काळात महिलांचे घराबाहेर पडणेही कठीण होते, त्या काळात त्यांनी केवळ लष्कराचा गणवेश परिधान केला नाही, तर भारतीय हवाई दलातील पहिल्या महिला अधिकारी होण्याचा मान मिळवून इतिहास घडवला.

जिद्दीची आणि बुद्धिमत्तेची पहिली पायरीविजयलक्ष्मी रमणन यांचा जन्म २७ फेब्रुवारी १९२४ रोजी मद्रास (आताचे चेन्नई) येथे झाला. त्यांचे वडील स्वतः एक लष्करी अधिकारी होते, त्यामुळे देशप्रेमाचे बाळकडू त्यांना घरातूनच मिळाले होते. त्या लहानपणापासूनच अभ्यासात अत्यंत हुशार होत्या. त्यांनी मद्रास मेडिकल कॉलेजमधून एमबीबीएस (MBBS) पूर्ण केले आणि त्यानंतर स्त्रीरोग शास्त्रात (Gynecology) एमडी (MD) पदवी संपादन केली. विशेष म्हणजे, त्या काळात उच्च वैद्यकीय शिक्षण घेणाऱ्या महिलांचे प्रमाण नगण्य होते.वैद्यकीय शिक्षण पूर्ण केल्यानंतर त्यांनी काही काळ प्रॅक्टिस केली, पण त्यांच्या मनात देशासाठी काहीतरी करण्याची ओढ होती. हीच ओढ त्यांना लष्करी सेवेकडे घेऊन गेली.

लष्करी प्रवासाची सुरुवात आणि हवाई दलात प्रवेश१९५५ मध्ये त्यांनी ‘आर्मी मेडिकल कोअर’ (AMC) मध्ये कमिशन मिळवले. लष्करी सेवेतील त्यांचे काम पाहून त्यांची नियुक्ती भारतीय हवाई दलात (IAF) करण्यात आली. त्या वेळी हवाई दलात महिलांसाठी स्वतंत्र केडर किंवा कायमस्वरूपी कमिशनची व्यवस्था नव्हती. तरीही आपल्या कर्तृत्वाच्या जोरावर त्यांनी हवाई दलात ‘डॉक्टर अधिकारी’ म्हणून स्वतःची ओळख निर्माण केली. हवाई दलात दाखल होणाऱ्या त्या पहिल्या महिला अधिकारी ठरल्या.

तीन मोठ्या युद्धांतील सक्रिय सहभागडॉ. विजयलक्ष्मी रमणन यांनी त्यांच्या कार्यकाळात भारताने लढलेली तीन प्रमुख युद्धे जवळून पाहिली आणि त्यात सक्रिय सहभाग नोंदवला.१. १९६२ चे भारत-चीन युद्ध२. १९६५ चे भारत-पाकिस्तान युद्ध३. १९७१ चे भारत-पाकिस्तान युद्ध (बांगलादेश मुक्ती युद्ध)या तिन्ही युद्धांच्या काळात त्यांनी जखमी सैनिकांवर उपचार केले. केवळ रुग्णालयात बसून नव्हे, तर लष्करी तळांवर आणि युद्धजन्य परिस्थितीत त्यांनी दिलेली सेवा आजही लष्करी वर्तुळात आदराने सांगितली जाते. जखमी जवानांचे मनोबल वाढवणे आणि त्यांना मृत्यूच्या दारातून बाहेर काढणे ही त्यांची सर्वात मोठी देशसेवा ठरली.

गणवेशासाठीचा संघर्ष आणि क्रांतीत्या काळात महिलांसाठी हवाई दलात कोणताही अधिकृत गणवेश (Uniform) निश्चित करण्यात आला नव्हता. महिलांनी साडी नेसणे अपेक्षित असायचे. पण विजयलक्ष्मी यांना वाटायचे की, आपण जर अधिकारी आहोत, तर आपला पेहरावही तसाच असायचा हवा. त्यांनी स्वतः पुढाकार घेऊन हवाई दलातील वरिष्ठांशी चर्चा केली आणि महिलांच्या साडीवर बसणारे खास ‘एअर फोर्स ब्ल्यू’ रंगाचे जॅकेट आणि टोपी तयार करून घेतली. त्यांनी साडी नेसूनही लष्करी शिस्त आणि डौल कसा राखता येतो, हे जगाला दाखवून दिले.

अष्टपैलू व्यक्तिमत्व: केवळ डॉक्टरच नव्हे, तर उत्तम गायिकालष्करी सेवेव्यतिरिक्त डॉ. विजयलक्ष्मी रमणन यांना कलेचीही मोठी आवड होती. त्या कर्नाटकी संगीतातील उत्तम गायिका होत्या. त्यांनी वयाच्या १५ व्या वर्षापासून आकाशवाणीवर (AIR) गायन केले होते. युद्धकाळात जवानांचे मनोरंजन करण्यासाठी आणि त्यांच्यातील तणाव कमी करण्यासाठी त्या अनेकदा आपली कला सादर करत असत.

पुरस्कार आणि सन्मानत्यांच्या अखंड सेवेबद्दल आणि कर्तव्याप्रती असलेल्या निष्ठेबद्दल त्यांना १९७७ मध्ये तत्कालीन राष्ट्रपतींच्या हस्ते ‘विशिष्ट सेवा पदक’ (VSM) प्रदान करण्यात आले. भारतीय हवाई दलात विंग कमांडर या पदापर्यंत पोहोचणाऱ्या त्या पहिल्या महिला ठरल्या. २४ वर्षांच्या यशस्वी सेवेनंतर १९७९ मध्ये त्या निवृत्त झाल्या.

नवी पिढी आणि वारसाआज भारतीय हवाई दलात महिला केवळ डॉक्टरच नाहीत, तर फायटर पायलट म्हणून सुखोई आणि राफेलसारखी विमाने उडवत आहेत. या बदलाची मुहूर्तमेढ डॉ. विजयलक्ष्मी रमणन यांनी १९५५ मध्ये रोवली होती. त्यांनी दाखवलेल्या धाडसामुळेच आज हजारो मुली संरक्षण दलात जाण्याचे स्वप्न पाहू शकत आहेत.१८ ऑक्टोबर २०२० रोजी वयाच्या ९६ व्या वर्षी त्यांनी बेंगळुरू येथे अखेरचा श्वास घेतला. त्या आज आपल्यात नसल्या तरी, त्यांचा संघर्ष, त्यांनी दिलेली सेवा आणि त्यांचा तो करारी बाणा भारतीय हवाई दलाच्या इतिहासात सदैव जिवंत राहील.

“आकाशाला गवसणी घालणाऱ्या प्रत्येक मुलीसाठी डॉ. विजयलक्ष्मी रमणन या एक अखंड दीपस्तंभ राहतील.”