पुण्यश्लोक अहिल्यादेवी होळकर स्मृतीदिन: कुशल प्रशासनाचा आदर्श वस्तुपाठ!

मुंबई : निर्भीड समाचार वृत्तसेवा

इतिहासाच्या कालपटावर आपल्या कर्तृत्वाचा, न्यायप्रियतेचा आणि कुशल प्रशासनाचा अजरामर ठसा उमटविणाऱ्या महान स्त्री व्यक्तिमत्त्वांमध्ये पुण्यश्लोक राजमाता अहिल्यादेवी होळकर यांचे नाव अग्रक्रमाने घेतले जाते. अठराव्या शतकातील राजकीय अस्थिरतेच्या कालखंडात, एका बाजूला कौटुंबिक आघातांचे डोंगर कोसळत असताना आणि दुसऱ्या बाजूला पुरुषप्रधान व्यवस्थेची आव्हाने समोर असताना, अहिल्यादेवींनी केवळ माळवा प्रांताचा कारभार सांभाळला नाही, तर संपूर्ण हिंदुस्थानला लोककल्याणाचा एक नवा आदर्श दाखवून दिला. आज त्यांच्या स्मृतीदिनी, केवळ एक राज्यकर्ती म्हणून नाही, तर प्रजाहितदक्ष माता आणि आधुनिक भारताच्या पायाभरणीत योगदान देणाऱ्या पहिल्या महिला प्रशासक म्हणून त्यांच्या कार्याचे सिंहावलोकन करणे हीच त्यांना खरी आदरांजली ठरेल.

अहिल्यादेवींचा जन्म ३१ मे १७२५ रोजी अहमदनगर जिल्ह्यातील चौंडी या छोट्याशा गावात झाला. त्यांचे वडील माणकोजी शिंदे यांनी त्या काळात अहिल्यादेवींना लिहिण्या-वाचण्याचे शिक्षण दिले, जे तत्कालीन समाजव्यवस्थेत दुर्मिळ होते. सुभेदार मल्हारराव होळकर यांनी अहिल्यादेवींचा गुणगौरव ओळखून त्यांना आपली सून म्हणून होळकर घराण्यात आणले. पती खांडेराव होळकर यांच्या निधनानंतर अहिल्यादेवींनी सती जाण्याचा निर्णय घेतला होता, परंतु सासरे मल्हाररावांनी त्यांना रोखले आणि राज्याची धुरा सांभाळण्यासाठी तयार केले. मल्हारराव आणि त्यानंतर पुत्र मालेराव यांच्या अकाली मृत्यूनंतर, अहिल्यादेवींनी स्वतः माळवा राज्याची सूत्रे हाती घेतली. पेशव्यांकडून अधिकृत मंजुरी मिळवून त्यांनी लष्कराचे नेतृत्व तुकोजीराव होळकर यांच्याकडे सोपवले आणि स्वतः प्रशासकीय व दिवाणी कारभार अतिशय सक्षमपणे सांभाळला.

अहिल्यादेवी होळकर यांच्या प्रशासनाचे सर्वात मोठे वैशिष्ट्य म्हणजे त्यांची ‘न्यायप्रियता’. त्यांच्या दरबारात श्रीमंत-गरीब, उच्च-नीच असा कोणताही भेद नव्हता. कायद्यासमोर प्रत्येक जण समान होता. खुद्द त्यांच्या स्वतःच्या नातेवाईकाने किंवा सैन्यातील उच्च अधिकाऱ्याने जरी गुन्हा केला, तरी त्याला शिक्षा देण्यास त्यांनी मागेपुढे पाहिले नाही. त्यांची न्यायदान पद्धती अत्यंत गतिमान आणि पारदर्शक होती. त्यांनी करप्रणाली (Taxation System) अतिशय सुटसुटीत आणि शेतकरी पूरक बनवली. शेतकऱ्यांवर जुलूम करून कर गोळा करण्यास त्यांनी सक्त मनाई केली होती. ‘शेती समृद्ध तर राज्य समृद्ध’ या सूत्रावर विश्वास ठेवून त्यांनी दुष्काळग्रस्त भागात विहिरी आणि तलाव खोदण्याचे काम हाती घेतले.

आज आपण ज्याला ‘इन्फ्रास्ट्रक्चर डेव्हलपमेंट’ (Infrastructure Development) म्हणतो, त्याची सुरुवात अहिल्यादेवींनी अठराव्या शतकातच केली होती. त्यांनी महेश्वर या आपल्या राजधानीच्या गावाला वस्त्रोद्योगाचे मोठे केंद्र बनवले. आजही जगभर प्रसिद्ध असलेल्या ‘महेश्‍वरी साड्यांची’ (Maheshwari Sarees) सुरुवात अहिल्यादेवींनी विणकरांना राजाश्रय देऊन केली. व्यापार वाढावा म्हणून त्यांनी जंगलातील चोरांचा बंदोबस्त केला, ज्याला ‘भील’ आणि ‘गोंड’ जमातींशी चर्चा करून मुख्य प्रवाहात आणण्याचे कसब त्यांनी दाखवले. व्यापारी मार्गांवर प्रवाशांच्या आणि व्यापाऱ्यांच्या सुरक्षेसाठी त्यांनी विशेष चौक्या उभारल्या, ज्यामुळे माळवा प्रांत आर्थिकदृष्ट्या अत्यंत संपन्न झाला.

अहिल्यादेवी होळकर यांचे नाव भारताच्या इतिहासात सुवर्णाक्षरांनी लिहिले जाण्याचे आणखी एक मुख्य कारण म्हणजे त्यांनी केलेला सांस्कृतिक जीर्णोद्धार. केवळ आपल्या राज्यापुरते मर्यादित न राहता त्यांनी संपूर्ण भारताचा विचार केला. परकीय आक्रमकांनी उद्ध्वस्त केलेली हिंदू संस्कृतीची श्रद्धास्थाने त्यांनी स्वखर्चातून पुन्हा जिवंत केली. वाराणशीचे (काशी) प्रसिद्ध काशी विश्‍वनाथ मंदिर, सोमनथचे मंदिर, गया येथील विष्णुपद मंदिर यांसारख्या शेकडो मंदिरांचा जीर्णोद्धार अहिल्यादेवींनी केला. हिमालयातील केदारनाथ, बद्रीनाथपासून ते दक्षिणेतील रामेश्वरमपर्यंत त्यांनी घाट, धर्मशाळा, विहिरी आणि अन्नछत्रे सुरू केली. चारधाम यात्रेचे मार्ग सुकर करून त्यांनी देशातील सांस्कृतिक एकात्मता (Cultural Integration) मजबूत केली.

आज एकविसाव्या शतकात जेव्हा आपण ‘महिला सक्षमीकरण’ (Women Empowerment) आणि ‘सुशासन’ (Good Governance) या संकल्पनांवर चर्चा करतो, तेव्हा अहिल्यादेवींचे चरित्र आपल्याला दीपस्तंभासारखे मार्गदर्शक ठरते. एका स्त्रीने लष्करी आणि मुलकी प्रशासनाचा असा सुवर्णमध्य साधावा, हे संपूर्ण जगासाठी विस्मयकारक आहे. त्यांच्या राज्यात कधीही धार्मिक दंगली झाल्या नाहीत की प्रजेवर अन्याय झाला नाही. त्यांनी राजकोषातील (State Treasury) पैशाचा वापर स्वतःच्या विलासासाठी न करता केवळ जनहितासाठी केला, म्हणूनच प्रजेने त्यांना ‘पुण्यश्लोक’ आणि ‘राजमाता’ ही पदवी बहाल केली.

१३ ऑगस्ट १७९५ रोजी वयाच्या ७० व्या वर्षी या महान माऊलीने जगाचा निरोप घेतला. त्यांचे भौतिक शरीर आज आपल्यात नसले, तरी त्यांनी निर्माण केलेला लोककल्याणाचा वारसा आजही जिवंत आहे. लोककल्याण, स्त्री शक्ती, त्याग आणि न्यायबुद्धीचे प्रतीक असलेल्या पुण्यश्लोक राजमाता अहिल्यादेवी होळकर यांना त्यांच्या स्मृतीदिनी कोटी कोटी विनम्र अभिवादन!