कामगार दिन: डॉ. बाबासाहेबांचे कामगारांसाठी ऐतिहासिक योगदान!

मुंबई: निर्भीड समाचार वृत्तसेवा

‘श्रम एव जयते’ म्हणजेच श्रमाचाच विजय होतो, हा मंत्र सार्थ ठरवणारा दिवस म्हणजे १ मे, ‘आंतरराष्ट्रीय कामगार दिन’. हा दिवस केवळ कॅलेंडरवरील एक सुट्टीचा दिवस नाही, तर तो रक्ताचे पाणी करून जगाला सुखी करणाऱ्या करोडो कष्टकऱ्यांच्या संघर्षाचा, त्यागाचा आणि विजयाचा गौरव करण्याचा दिवस आहे. गगनचुंबी इमारतींपासून ते हातातील स्मार्टफोनपर्यंत आपण जे काही आधुनिक सुख उपभोगतो, त्या प्रत्येक गोष्टीच्या मागे एका कामगाराचा घाम आणि कष्ट सामावलेले आहेत.

ऐतिहासिक पार्श्वभूमी: शिकागोचा लढा आणि ८ तासांचे काम
कामगार दिनाचा इतिहास १८८६ मधील अमेरिकेतील शिकागो शहरात झालेल्या ऐतिहासिक आंदोलनाशी जोडलेला आहे. त्याकाळी कामगारांना दिवसातून १४-१४ तास राबावे लागत असे. “आठ तास काम, आठ तास विश्रांती आणि आठ तास मनोरंजन” या रास्त मागणीसाठी कामगारांनी पुकारलेल्या या लढ्यात अनेक कामगारांना आपल्या प्राणांची आहुती द्यावी लागली. या बलिदानातूनच पुढे कामगार हक्कांची जाणीव जागतिक स्तरावर निर्माण झाली आणि ८ तासांचा कामाचा नियम जगभर स्वीकारला गेला.

कामगार हक्कांचे कैवारी: डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर
आज आपण जो ‘८ तासांचा कामाचा नियम’ पाहतो, त्याचे संपूर्ण श्रेय डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांना जाते. ब्रिटिशांच्या काळात भारतात कामगारांना दिवसातून १२ ते १४ तास काम करावे लागत असे. डॉ. बाबासाहेबांनी २७ नोव्हेंबर १९४२ रोजी दिल्लीतील ‘भारतीय कामगार परिषदेत’ हा मुद्दा मांडला आणि कामगारांसाठी ८ तासांची कामाची वेळ कायदेशीर करून घेतली.
केवळ वेळेचेच नियोजन नाही, तर कामगारांना सन्मानाने जगता यावे यासाठी त्यांनी अनेक कायदे आणले:
१. किमान वेतन कायदा (Minimum Wages Act): कामगारांच्या श्रमाला योग्य मोबदला मिळावा यासाठी त्यांनी हा पाया रचला.
२. महागाई भत्ता (Dearness Allowance): वाढत्या महागाईनुसार कामगारांच्या पगारात वाढ व्हावी, ही तरतूद त्यांनी केली.
३. विमा आणि आरोग्य सुविधा (ESI): कामगारांच्या आरोग्याची काळजी घेण्यासाठी कर्मचारी राज्य विमा योजनेची संकल्पना त्यांनीच मांडली.
४. महिला कामगारांसाठी प्रसूती रजा (Maternity Benefit): महिला कामगारांना मातृत्वाच्या काळात पगारी रजा आणि आर्थिक मदत मिळावी, हा ऐतिहासिक कायदा डॉ. बाबासाहेबांच्या प्रयत्नांमुळेच अस्तित्वात आला.

महाराष्ट्राचे कामगार चळवळीतील योगदान
महाराष्ट्राच्या संदर्भात कामगार दिनाचे महत्त्व अधिक गडद आहे. मुंबई ही एकेकाळी ‘गिरणी कामगारांची नगरी’ म्हणून ओळखली जात असे. संयुक्त महाराष्ट्राच्या लढ्यात १०६ हुतात्म्यांनी बलिदान दिले, त्यात मोठ्या संख्येने कामगारांचा समावेश होता. नारायण मेघाजी लोखंडे यांनी भारतातील कामगार चळवळीची मुहूर्तमेढ रोवली. कामगारांना रविवारची सुट्टी मिळावी, यासाठी त्यांनी दिलेला लढा ऐतिहासिक आहे. म्हणूनच १ मे रोजी आपण ‘महाराष्ट्र दिन’ आणि ‘कामगार दिन’ हे दोन्ही उत्सव एकाच वेळी साजरे करतो, जे श्रम आणि माती यांच्या अतूट नात्याचे प्रतीक आहे.

बदलता काळ आणि कामगारांची बदललेली व्याख्या
२१ व्या शतकात कामगाराची व्याख्या केवळ फॅक्टरीतील निळ्या गणवेशातील व्यक्तीपर्यंत मर्यादित राहिलेली नाही. आज आयटी (IT) क्षेत्रात रात्रंदिवस काम करणारा इंजिनिअर, झोमॅटो-स्विगीचा डिलिव्हरी बॉय, ओला-उबरचा ड्रायव्हर आणि घरात काम करणारी घरकामगार महिला—हे सर्वजण आजच्या नव्या युगाचे कामगार आहेत. तंत्रज्ञानामुळे कामाचे स्वरूप बदलले असले, तरी कष्ट आणि शोषणाचे प्रश्न आजही तितकेच गंभीर आहेत.

गिग इकॉनॉमी (Gig Economy) आणि असुरक्षितता
आजच्या डिजिटल युगात ‘गिग इकॉनॉमी’ वेगाने वाढत आहे. लाखो तरुण या क्षेत्रात काम करत आहेत. मात्र, या कामगारांना ना किमान वेतनाची हमी आहे, ना आरोग्याचा विमा, ना पेन्शन. हे कामगार कायद्याच्या चौकटीत कुठे बसतात, हा मोठा प्रश्न आहे. अशा ‘असंघटित’ क्षेत्रातील कामगारांना सामाजिक सुरक्षा प्रदान करणे, हे आजच्या सरकारसमोरील आणि समाजासमोरील सर्वात मोठे आव्हान आहे.

एआय (AI) आणि ऑटोमेशनचे संकट
आर्टिफिशियल इंटेलिजन्स (AI) आणि रोबोटिक्समुळे अनेक कामगारांच्या नोकऱ्यांवर टांगती तलवार निर्माण झाली आहे. मॅन्युफॅक्चरिंगपासून ते सर्व्हिस सेक्टरपर्यंत यंत्रांचे आक्रमण वाढत आहे. अशा स्थितीत कामगारांचे कौशल्य अद्ययावत (Reskilling) करणे अनिवार्य झाले आहे. यंत्रांच्या युगात माणसाचे महत्त्व टिकवून ठेवणे, हे भविष्यातील मोठे युद्ध असणार आहे.

संपादकीय विचार: सन्मान केवळ एका दिवसाचा नको
कामगार दिनी आपण सोशल मीडियावर शुभेच्छांचे संदेश देतो, पण खऱ्या अर्थाने कामगारांचा सन्मान तेव्हाच होईल, जेव्हा आपण त्यांच्या कष्टाचे योग्य मूल्य देऊ. शेतात राबणाऱ्या कष्टकऱ्याला हमीभाव मिळणे, बांधकाम मजुराच्या मुलाला दर्जेदार शिक्षण मिळणे आणि आयटी क्षेत्रात काम करणाऱ्या तरुणाला मानसिक शांतता मिळणे, हाच खरा कामगार दिन. कामाच्या ठिकाणी मिळणारी प्रतिष्ठा आणि मानवी हक्क हे कोणत्याही पगारापेक्षा मोठे असतात.

जग जसे पुढे जाईल, तसे कामाचे स्वरूप बदलत राहील. पण जोपर्यंत माणुसकी टिकून आहे, तोपर्यंत श्रमाचे महत्त्व कधीही कमी होणार नाही. “शेतकऱ्याचा आळस आणि कामगाराचा घाम” यावरच कोणत्याही देशाची प्रगती अवलंबून असते. आजच्या कामगार दिनी आपण संकल्प करूया की, आपण केवळ विकासाचे लाभार्थी बनणार नाही, तर ज्यांच्या कष्टावर हा विकास उभा आहे, त्या कष्टकऱ्यांच्या पाठीशी खंबीरपणे उभे राहू.

तमाम कष्टकरी आणि कामगार बांधवांना कामगार दिनाच्या क्रांतीकारी शुभेच्छा!

Meta :  १ मे कामगार दिनानिमित्त विशेष लेख. डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांनी कामगारांसाठी मिळवून दिलेले ८ तासांचे काम व इतर हक्कांचे सविस्तर विश्लेषण.