बुद्ध पौर्णिमा विशेष संपादकीय: जगाला आज ‘युद्धा’ची नाही, ‘बुद्धा’ची गरज!

मुंबई: निर्भीड समाचार वृत्तसेवा

वैशाख शुद्ध पौर्णिमा! हा केवळ एक सण किंवा तिथी नाही, तर मानवी इतिहासातील एका महासूर्याच्या अवतरणाचा दिवस आहे. अडीच हजार वर्षांपूर्वी याच दिवशी सिद्धार्थ गौतमाने अज्ञानाचा अंधकार भेदून ‘बुद्धत्व’ प्राप्त केले होते. तथागत गौतम बुद्ध हे केवळ एका धर्माचे संस्थापक नव्हते, तर ते मानवी मूल्यांचे, विज्ञानाचे आणि वैश्विक शांततेचे महान प्रवर्तक होते. आज जेव्हा आपण २१ व्या शतकात बुद्ध पौर्णिमा साजरी करत आहोत, तेव्हा जगाची स्थिती पाहता बुद्धांचे विचार पूर्वीपेक्षा अधिक प्रासंगिक वाटू लागले आहेत.

विनाशाच्या उंबरठ्यावरील जग आणि ‘मध्यम मार्ग’
आजचे जग विज्ञानाच्या जोरावर प्रगती करत असले, तरी मानसिक आणि सामाजिक स्तरावर आपण अत्यंत अस्थिर आहोत. रशिया-युक्रेन असो वा इस्रायल-पॅलेस्टाईन, युद्धाच्या ज्वालांनी जग होरपळत आहे. अण्वस्त्रांची स्पर्धा आणि विस्तारवादाची भूक यामुळे मानवी संस्कृती विनाशाच्या उंबरठ्यावर उभी आहे. अशा वेळी बुद्धांचा ‘मध्यम मार्ग’ हाच एकमेव पर्याय उरतो. बुद्धांनी शिकवले की, “अतिरेक नेहमीच दुःखाला जन्म देतो.” मग तो अतिरेक भोगाचा असो किंवा शस्त्रांचा. जगाने जर मध्यमार्गाचा अवलंब केला, तर संघर्षाची धार आपोआप कमी होईल.

चार आर्यसत्ये आणि मानवी दुःख
बुद्धांच्या तत्त्वज्ञानाचा पाया ‘चार आर्यसत्यांवर’ आधारलेला आहे.
१. दुःख: जगात दुःख आहे.
२. दुःख समुदाय: दुःखाला कारण आहे (तृष्णा किंवा हाव).
३. दुःख निरोध: दुःखाचे निवारण शक्य आहे.
४. दुःख निरोधगामिनी प्रतिपदा: दुःखाच्या निवारणासाठी मार्ग (अष्टांगिक मार्ग) उपलब्ध आहे.

आजच्या भांडवलशाही युगात मानवाची ‘तृष्णा’ (हाव) इतकी वाढली आहे की, निसर्ग आणि माणुसकी दोन्ही पायदळी तुडवले जात आहेत. “माणसाने आपल्या गरजा मर्यादित ठेवल्या, तरच तो खऱ्या सुखाप्रत पोहोचू शकतो,” हा बुद्धांचा विचार आजच्या हवामान बदल (Climate Change) आणि पर्यावरणाच्या ऱ्हासाच्या काळात अत्यंत महत्त्वाचा ठरतो.

समता, स्वातंत्र्य आणि बंधुता: बुद्धांची लोकशाही
भगवान बुद्ध हे जगातील पहिले महान लोकशाहीवादी होते. त्यांनी त्याकाळी प्रचलित असलेल्या वर्णव्यवस्थेला आणि कर्मकांडांना कडाडून विरोध केला. “जातीमुळे कोणीही महान ठरत नाही, तर आपल्या कर्माने माणूस श्रेष्ठ किंवा कनिष्ठ ठरतो,” हा क्रांतीकारी विचार त्यांनी मांडला. आज भारताच्या संविधानात आपण जी ‘समता, स्वातंत्र्य आणि बंधुता’ ही मूल्ये पाहतो, त्यांचे मूळ तथागतांच्या शिकवणुकीत आहे. भारतरत्न डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांनी जेव्हा १४ ऑक्टोबर १९५६ रोजी बुद्ध धम्माची दीक्षा घेतली, तेव्हा त्यांनी देशाला हेच पटवून दिले की, भारताच्या पुनरुत्थानासाठी बुद्धांचा वैज्ञानिक आणि समतावादी विचारच तारक ठरेल.

करुणा आणि मैत्री: हिंसेला उत्तर
बुद्धांनी ‘अहिंसा परमो धर्म:’ चा संदेश दिला, पण त्यांची अहिंसा केवळ जीव न मारण्यापुरती मर्यादित नव्हती. त्यांच्या अहिंसेचा अर्थ होता ‘करुणा’ आणि ‘मैत्री’. मैत्री म्हणजे केवळ मित्रांवर प्रेम करणे नव्हे, तर जगातील प्रत्येक सजीवाबद्दल आत्मीयता बाळगणे. आजच्या काळात वाढलेली धार्मिक कट्टरता आणि द्वेष (Hate Speech) रोखण्यासाठी ‘मैत्री’ या संकल्पनेची मोठी गरज आहे. “वैराने वैर शमत नाही, तर ते प्रेमानेच शमते,” (न हि वेरेन वेराणी…) हे वैश्विक सत्य आजही युद्धभूमीवर रक्ताचा सडा पडणाऱ्या जगाला मार्ग दाखवू शकते.

‘अप्प दीपो भव’: स्वतःचा प्रकाश स्वतः व्हा
बुद्धांचा सर्वात मोठा उपदेश होता— ‘अप्प दीपो भव’. म्हणजेच, “स्वतःचा प्रकाश स्वतः व्हा.” त्यांनी कोणालाही आपल्या शब्दांवर अंधश्रद्धा ठेवायला सांगितले नाही. त्यांनी सांगितले, “माझे विचार तपासून पहा, ते तुमच्या बुद्धीला पटले तरच स्वीकारा.” हा वैज्ञानिक दृष्टिकोन आजच्या ‘फेक न्यूज’ आणि अफवांच्या युगात खूप महत्त्वाचा आहे. माणसाने कोणाचा गुलाम बनण्यापेक्षा स्वतःच्या विवेकबुद्धीचा वापर करावा, हा संदेश मानवाला वैचारिक गुलामगिरीतून मुक्त करतो.

विपश्यना आणि मानसिक आरोग्य
आजचा माणूस तणाव, नैराश्य आणि मानसिक व्याधींनी त्रस्त आहे. बुद्धांनी दिलेली ‘विपश्यना’ ही ध्यानधारणा पद्धती आज जगभरात स्वीकारली जात आहे. वर्तमानात जगणे आणि स्वतःच्या श्वासावर लक्ष केंद्रित करून मनावर ताबा मिळवणे, हे तंत्र आजच्या धावपळीच्या जीवनात मानसिक शांततेसाठी वरदान ठरत आहे.

बुद्ध पौर्णिमा साजरी करणे म्हणजे केवळ बुद्ध मूर्तीला फुले वाहणे किंवा दीप प्रज्वलित करणे नव्हे. बुद्ध पौर्णिमा सार्थकी तेव्हाच लागेल, जेव्हा आपण आपल्या आचरणात थोडी तरी ‘करुणा’ आणू. जगाला आज फॅसिझम, दहशतवाद आणि युद्धापेक्षा बुद्धांच्या ‘धम्माची’ अधिक गरज आहे. बुद्धांचा विचार हा कालबाह्य झालेला इतिहास नाही, तर तो भविष्यातील मानवी जगण्याचा आरसा आहे. आपण जर बुद्ध विचारांच्या मार्गाने चाललो, तरच हे जग सुंदर, शांत आणि सुरक्षित राहू शकेल.

“भवतु सब्ब मंगलं!” (सर्वांचे मंगल होवो!)