भुलेश्वर दुर्घटना; बाप्पाच्या उंचीची जीवघेणी स्पर्धा आता तरी थांबणार का?

मुंबई : निर्भीड समाचार वृत्तसेवा

मुंबईतील भुलेश्वरसारख्या अत्यंत गजबजलेल्या आणि अरुंद परिसरात सार्वजनिक गणेशोत्सवादरम्यान घडलेली दुर्घटना केवळ दुर्दैवी नाही, तर ती संपूर्ण समाजाला आणि प्रशासनाला विचार करायला लावणारी एक अत्यंत गंभीर धोक्याची घंटा आहे. गणपती बाप्पाच्या मूर्तींची उंची वाढवण्याची, त्यांची फूट-न्-फूट मोजून इतर मंडळांशी स्पर्धा करण्याची आणि त्यातून स्वतःची शक्ती दाखवण्याची जी एक अघोषित चढाओढ सध्या सुरू आहे, तिने अखेर एका निष्पाप नागरिकाचा जीव घेतला. या अत्यंत संतापजनक आणि मन सुन्न करणाऱ्या घटनेनंतर आता एकच प्रश्न संपूर्ण महाराष्ट्राच्या डोळ्यांत डोळे घालून विचारण्याची वेळ आली आहे– “बाप्पाच्या मूर्तींची फूट-न्-फूट वाढवून कृत्रिम स्पर्धा निर्माण करणे आणि त्यात एखाद्या निरपराध माणसाचा जीव जाणे हे कितपत योग्य आहे?” की आपण भक्तीच्या नावाखाली निव्वळ उन्माद आणि अहंकार साजरा करत आहोत?

गणेशोत्सव हा लोकमान्य टिळकांनी समाज प्रबोधनासाठी, राष्ट्रीय एकात्मतेसाठी आणि एकत्र येण्यासाठी सुरू केला होता. मात्र, आजच्या २१ व्या शतकातील गणेशोत्सवाला व्यावसायिक नफेखोरी, राजकीय शक्तीप्रदर्शन आणि उंचीची जीवघेणी स्पर्धा यांचे ग्रहण लागले आहे. भुलेश्वरमधील अरुंद गल्ल्या, डोक्यावरून जाणाऱ्या विजेच्या तारा, जुन्या इमारती आणि लाखो लोकांची गर्दी या भौगोलिक वास्तवाचा कोणताही विचार न करता, केवळ ‘आमचा बाप्पा सर्वात मोठा’ हे सिद्ध करण्यासाठी २०, २५ आणि ३० फुटांच्या महाकाय मूर्ती तयार केल्या जात आहेत.

मूर्ती जितकी मोठी, तितकी मंडळाची प्रतिष्ठा जास्त, तितकी जाहिरातींची खोरी मोठी आणि तितकाच राजकीय नेत्यांचा वावर जास्त, असे एक अत्यंत घातक आणि सडके समीकरण आज तयार झाले आहे. भुलेश्वर येथे घडलेल्या घटनेत नेमके हेच पाहायला मिळाले. एका अरुंद रस्त्यावरून महाकाय मूर्ती वाहून नेताना, केवळ उंची आणि नियोजनाच्या अभावामुळे झालेल्या गोंधळात एकाचा जीव गेला. जेव्हा भक्तीच्या उत्सवात मानवी प्राणाची किंमत शून्यापेक्षाही कमी होते, तेव्हा तो उत्सव उरत नाही, तर ते एक संघटित पाप ठरते.

या संपूर्ण प्रकाराला जेवढी कारणीभूत गणेश मंडळे आहेत, तेवढेच जबाबदार स्थानिक प्रशासन, पोलीस आणि महापालिका आहे. मुंबईसारख्या शहरात जिथे रस्ते अरुंद आहेत, जिथे दरवर्षी आगीच्या किंवा चेंगराचेंगरीच्या दुर्घटना घडण्याची भीती असते, तिथे अशा महाकाय मूर्तींना परवानगीच कशी दिली जाते? याचे उत्तर उघड आहे– ते म्हणजे राजकीय दबाव आणि ‘व्होट बँक’चे राजकारण. कोणतीही यंत्रणा या मंडळांवर आणि त्यांच्या मनमानी कारभारावर बोट ठेवायला तयार नसते. कायदा सर्वसामान्यांसाठी कठोर असतो, परंतु उत्सवाच्या नावाखाली रस्ते अडवणाऱ्या, रात्रभर धांगडधिंगा घालणाऱ्या आणि सुरक्षेचे नियम पायदळी तुडवणाऱ्यांवर कोणतीही कारवाई होत नाही. प्रशासनाचा हाच लाळघोटेपणा आणि दुर्लक्ष भुलेश्वरमधील एका निष्पाप नागरिकाच्या मृत्यूला कारणीभूत ठरले आहे.

भुलेश्वरच्या या रक्तरंजित दुर्घटनेनंतर आता सरकारने केवळ ‘सांत्वन’ किंवा ‘आर्थिक मदतीची घोषणा’ करून हात झटकू नये. जर मानवी जीव खरोखरच मौल्यवान असेल, तर राज्य शासनाने आणि गृहविभागाने सार्वजनिक गणेशोत्सवातील मूर्तींच्या उंचीवर कायदेशीर आणि अत्यंत कडक मर्यादा घालणे आता अनिवार्य झाले आहे.

१. उंचीवर कायद्याची मर्यादा: भौगोलिक परिस्थिती आणि रस्त्यांची रुंदी पाहून मूर्तींच्या उंचीवर कमाल मर्यादा (उदा. जास्तीत जास्त १० ते १२ फूट) निश्चित केलीच पाहिजे.

२. फायर आणि स्ट्रक्चरल ऑडिट अनिवार्य: प्रत्येक मंडळाला मिरवणुकीच्या मार्गाचे आणि मूर्ती नेणाऱ्या वाहनाचे ‘स्ट्रक्चरल सेफ्टी ऑडिट’ बंधनकारक केले पाहिजे.

३. गुन्हेगारी स्वरूपाची कारवाई: नियमांचे उल्लंघन करणाऱ्या मंडळाच्या अध्यक्षांवर आणि पदाधिकाऱ्यांवर थेट मनुष्यवधाचा किंवा निष्काळजीपणाचा गुन्हा दाखल करण्यात यावा.

कोणताही देव किंवा धर्म कधीही आपल्या भक्तांना इतरांचा जीव धोक्यात घालून स्वतःचा उत्सव साजरा करायला सांगत नाही. बाप्पा हा बुद्धीची, संयमाची आणि मांगल्याची देवता आहे. परंतु, आजच्या या फूट-न्-फूट मोजण्याच्या शर्यतीने बाप्पाच्या मूळ संकल्पनेलाच हरवून टाकले आहे.

भुलेश्वरमध्ये ज्या कुटुंबाचा कमावता माणूस गेला, त्यांच्या घरात आलेले अंधारपण कोणत्याही उंचीचा बाप्पा दूर करू शकणार नाही. जर आपण अजूनही जागे झालो नाही आणि मूर्तींच्या उंचीची, डिजेच्या (DJ) कानठळ्या बसवणाऱ्या आवाजाची ही स्पर्धा अशीच सुरू ठेवली, तर भविष्यात आणखी कितीतरी निष्पाप जीव या गर्दीच्या आणि अहंकाराच्या बळीवेदीवर चढवले जातील. सरकारने आता कोणत्याही राजकीय नफ्या-तोट्याचा विचार न करता, तातडीने अध्यादेश काढून मूर्तींच्या उंचीवर कडक कायदेशीर मर्यादा घालावी. उत्सवाला पुन्हा एकदा भक्तीचे, संस्कृतीचे आणि मांगल्याचे स्वरूप आणण्याची वेळ आली आहे, अन्यथा हा उघड्या डोळ्यांनी पाहिलेला मानवी संस्कृतीचा विनाश ठरेल!