लोकशाहीर अण्णा भाऊ साठे: कष्टकऱ्यांच्या क्रांतीचा बुलंद आवाज!

मुंबई : निर्भीड समाचार वृत्तसेवा

आज संयुक्त महाराष्ट्राचे शिल्पकार, थोर समाजसुधारक, क्रांतीवीर आणि मराठी साहित्याला जागतिक पातळीवर प्रतिष्ठा मिळवून देणारे साहित्यरत्न लोकशाहीर अण्णा भाऊ साठे यांची जयंती. अण्णा भाऊंचे जीवन आणि त्यांचे साहित्य म्हणजे केवळ अक्षरांची जुळवाजुळव नव्हती, तर तो अन्याय, अत्याचार आणि विषमतेविरुद्ध पुकारलेला एक एल्गार होता. महाराष्ट्राच्या मातीत जन्माला आलेल्या या महान सुपुत्राने आपल्या डफावर थाप मारून आणि लेखणी हातात धरून जो इतिहास घडवला, तो आजही कोट्यवधी शोषित, पीडित आणि कष्टकऱ्यांसाठी प्रेरणास्रोत आहे. त्यांच्या जयंतीनिमित्त त्यांच्या क्रांतिकारी विचारांचा आणि साहित्याचा वेध घेणे, हीच त्यांना खऱ्या अर्थाने दिलेली आदरांजली ठरेल.

अण्णा भाऊ साठे यांचा जन्म १ ऑगस्ट १९२० रोजी सांगली जिल्ह्यातील वाटेगाव येथे अत्यंत गरीब कुटुंबात झाला. अत्यंत प्रतिकूल परिस्थिती, जातीभेद आणि दारिद्र्याशी संघर्ष करत त्यांचे बालपण गेले. परिस्थितीमुळे त्यांना शालेय शिक्षण घेता आले नाही. केवळ दीड दिवस शाळेत गेलेल्या या माणसाने पुढे जाऊन जे साहित्य निर्माण केले, त्यावर आज विद्यापीठांमध्ये पीएच.डी. केली जाते, हा एक चमत्कारच म्हणावा लागेल.

त्यांचे वैयक्तिक जीवन हेच त्यांच्या साहित्याची प्रयोगशाळा बनले. मुंबईत आल्यानंतर त्यांनी गिरणी कामगार, हमाल, आणि डोकेवाले म्हणून काम केले. त्यामुळे कामगारांचे जगणे, त्यांच्या वेदना, आणि मुंबईतील झोपडपट्ट्यांचे वास्तव त्यांनी अतिशय जवळून अनुभवले. त्यांनी जे भोगले, तेच त्यांच्या साहित्यातून अत्यंत प्रामाणिकपणे उतरले. अण्णा भाऊंनी मराठी साहित्यातील पारंपरिक पांढरपेशा चौकटीला सुरुंग लावला आणि उपेक्षित, मजूर, मांग, महार, रामोशी आणि गुन्हेगार ठरवलेल्या भटक्या जमातींमधील माणसाला साहित्याचा मुख्य नायक बनवले.

अण्णा भाऊ साठे हे केवळ लेखक नव्हते, तर ते एक जबरदस्त लोकशाहीर होते. ‘लाल बावटा कलापथका’च्या माध्यमातून त्यांनी संपूर्ण महाराष्ट्र ढवळून काढला. संयुक्त महाराष्ट्राच्या आंदोलनात अण्णा भाऊंच्या शाहिरीने जे कार्य केले, त्याची तुलना कशाशीही होऊ शकत नाही. जेव्हा मुंबईसह संयुक्त महाराष्ट्र मिळवण्यासाठी मराठी माणूस रस्त्यावर उतरला होता, तेव्हा अण्णा भाऊंच्या डफावरील थापेने आणि त्यांच्या बुलंद आवाजाने लोकांच्या अंगावर रोमांच उभे केले.

त्यांची “माझी मैना गावाकडं राहिली, माझ्या जिवाची होतीया काहिली…” ही लावणी आजही ऐकताना डोळ्यात पाणी आणते आणि मनात क्रांतीची ठिणगी पेटवते. ही केवळ एक विरहाची लावणी नव्हती, तर मुंबईला महाराष्ट्रापासून वेगळे करू पाहणाऱ्या सत्तेविरुद्ध पुकारलेले ते एक राजकीय आणि भावनिक युद्ध होते. अण्णा भाऊंनी आपल्या शाहिरीतून मराठी माणसाला त्याच्या हक्कांची जाणीव करून दिली आणि मुंबई महाराष्ट्रातच राहिली पाहिजे, यासाठी जनमानसात प्रचंड ऊर्जा निर्माण केली.

अण्णा भाऊ साठे यांनी आपल्या अल्पायुष्यात २१ कथासंग्रह आणि ३० हून अधिक कादंबऱ्या लिहिल्या. त्यांची ‘फकिरा’ ही कादंबरी मराठी साहित्यातील मैलाचा दगड ठरली. या कादंबरीला १९६१ मध्ये राज्य शासनाचा सर्वोत्कृष्ट कादंबरीचा पुरस्कार मिळाला. ब्रिटिश राजवटीत आपल्या समाजाला दुष्काळाच्या चक्रातून आणि अन्यायातून वाचवण्यासाठी बंड पुकारणाऱ्या ‘फकिरा’ नावाच्या एका शूर तरुणाची ही कथा आहे.

अण्णा भाऊंच्या कादंबऱ्यांमधील नायक हा कधीही दैवी शक्ती असलेला नसतो, तर तो याच मातीतील, रक्तामांसाचा आणि अन्यायाविरुद्ध लढणारा सामान्य माणूस असतो. त्यांच्या साहित्याचे वैशिष्ट्य म्हणजे त्यांनी महिला पात्रांना अत्यंत कणखर आणि स्वाभिमानी दाखवले. त्यांच्या कथांमधील स्त्रिया लाचार नसून संकटांशी दोन हात करणाऱ्या आणि कुटुंबाला सांभाळणाऱ्या विद्रोही नायिका आहेत. ‘टिळा लावते मी रक्ताचा’, ‘आवडी’, ‘वैजयंता’ यांसारख्या अनेक कादंबऱ्यांमधून त्यांनी मानवी मूल्यांची आणि अस्मितेची पाठराखण केली.

अण्णा भाऊ साठे यांच्या विचारांवर कार्ल मार्क्सच्या साम्यवादाचा आणि भारतरत्न डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांच्या क्रांतिकारी विचारांचा प्रचंड प्रभाव होता. त्यांनी दलित आणि कामगार वर्गाला एकत्र आणण्याचे ऐतिहासिक काम केले. दलित साहित्याच्या पहिल्या संमेलनात अध्यक्ष पदावरून बोलताना त्यांनी अत्यंत ठामपणे सांगितले होते की, “ही पृथ्वी शेषनागाच्या मस्तकावर तरली नसून, ती कष्टकऱ्यांच्या आणि दलितांच्या तळहातावर तरलेली आहे.” हा विचार मानवी श्रमाचा जगातील सर्वात मोठा गौरव आहे.

त्यांनी लिहिलेले “जग बदल घालूनी घाव, सांगून गेले मला भीमराव” हे गीत म्हणजे शोषितांसाठी एक वैश्विक क्रांतीचा जाहीरनामा आहे. अण्णा भाऊंचे साहित्य केवळ महाराष्ट्रापुरते मर्यादित नव्हते. त्यांच्या साहित्याचा अनुवाद रशियन, पोलिश, इंग्रजी आणि अनेक भारतीय भाषांमध्ये झाला. त्यांनी रशियाचा दौरा केला आणि तिथल्या कामगार चळवळींचा अभ्यास केला. त्यांचे ‘चित्रा’ हे पुस्तक रशियात प्रचंड लोकप्रिय झाले होते. एका अशिक्षित माणसाने जागतिक स्तरावर मिळवलेली ही मान्यता थक्क करणारी आहे.

आज अण्णा भाऊ साठे आपल्यात नाहीत, परंतु त्यांनी मांडलेले प्रश्न आजही जिवंत आहेत. आजचा कामगार, शेतकरी आणि उपेक्षित वर्ग आजही आर्थिक आणि सामाजिक विषमतेच्या खाईत होरपळत आहे. भांडवलशाहीच्या या युगात कामगारांचे हक्क हिरावून घेतले जात असताना अण्णा भाऊंचा ‘लाल बावटा’ आणि त्यांचे विचार अधिक प्रासंगिक वाटू लागतात.

त्यांच्या नावाने आज नाट्यगृहे उभारली जात आहेत, स्मारके होत आहेत आणि त्यांच्या साहित्यावर चर्चा होत आहेत, ही आनंदाची गोष्ट आहे. परंतु, अण्णा भाऊंना खरी आदरांजली तेव्हाच मिळेल, जेव्हा समाजातील शेवटच्या घटकाला, झोपडपट्टीत राहणाऱ्या माणसाला आणि शेतात राबणाऱ्या शेतकऱ्याला सन्मानाचे आयुष्य मिळेल. त्यांचे साहित्य केवळ ग्रंथालयांत बंद न राहता, ते वाचून नव्या पिढीमध्ये सामाजिक समतेची आणि अन्यायाविरुद्ध लढण्याची जाणीव निर्माण झाली पाहिजे.

लोकशाहीर अण्णा भाऊ साठे हे केवळ एका जातीचे, धर्माचे किंवा प्रांताचे नव्हते; ते संपूर्ण विश्वातील कष्टकऱ्यांचे ‘क्रांतीसूर्य’ होते. त्यांनी आपल्या शाहिरीतून मराठी मातीला सुवर्णकाळ दाखवला आणि आपल्या लेखणीतून गरिबांच्या झोपडीत स्वाभिमानाचा दिवा लावला. अण्णा भाऊंनी जे आयुष्य जगले, ते अत्यंत खडतर होते, पण त्यांनी जगाला दिलेला विचार हा अत्यंत समृद्ध आणि प्रकाशमान आहे. त्यांच्या जयंतीनिमित्त त्यांच्या या पुरोगामी, क्रांतिकारी आणि मानवकल्याणकारी विचारांचा वारसा पुढे नेण्याची प्रतिज्ञा आपण सर्वांनी घेतली पाहिजे.

साहित्यरत्न लोकशाहीर अण्णा भाऊ साठे यांना कोटी कोटी विनम्र अभिवादन!