“अंगावर शेण झेलले, पण स्त्रियांना ज्ञानाचं आकाश दिलं! क्रांतीज्योती सावित्रीबाई फुले यांच्या स्मृतीस विनम्र अभिवादन”

मुंबई : निर्भीड समाचार News डेस्क

आज १० मार्च. भारताच्या पहिल्या महिला शिक्षिका, मुख्याध्यापिका आणि थोर समाजसुधारक क्रांतीज्योती सावित्रीबाई फुले यांचा स्मृतीदिन. सावित्रीबाई म्हणजे केवळ एक नाव नाही, तर तो एक विचार आहे, एक क्रांती आहे आणि भारतीय स्त्रियांच्या अस्तित्वाचा पाया आहे. ज्या काळात स्त्रीने शिकणे म्हणजे ‘धर्म बुडणे’ समजले जात होते, त्या काळात संकटांचे डोंगर अंगावर झेलत एका माऊलीने शिक्षणाची गंगा सामान्य जनतेच्या घरापर्यंत पोहोचवली.

सावित्रीबाईंचा जन्म ३ जानेवारी १८३१ रोजी सातारा जिल्ह्यातील नायगाव येथे झाला. वयाच्या नवव्या वर्षी त्यांचा विवाह महात्मा जोतिराव फुले यांच्याशी झाला. जोतिरावांनी सावित्रीबाईंना साक्षर केले. १ जानेवारी १८४८ रोजी पुण्याच्या भिडेवाड्यात जेव्हा मुलींची पहिली शाळा सुरू झाली, तेव्हा शिक्षिका म्हणून सावित्रीबाईंनी पाऊल बाहेर टाकले. मात्र, हा प्रवास रक्ताचा पाणी करणारा होता. शाळेत जाताना त्यांच्यावर शेण फेकले गेले, दगड मारले गेले आणि शिवीगाळ करण्यात आली. तरीही सावित्रीबाई डगमगल्या नाहीत. त्या स्वतःसोबत दोन साड्या बाळगत असत – एक शाळेत जाण्यासाठी आणि दुसरी शेणाने भरल्यानंतर शाळेत बदलण्यासाठी. ही त्यांची जिद्द आजच्या पिढीसाठी प्रेरणादायी आहे.

शिक्षणपलीकडचे सामाजिक कार्य:
सावित्रीबाईंचे कार्य केवळ चार भिंतींच्या आतल्या शाळांपुरते मर्यादित नव्हते. त्यांनी समाजातील प्रत्येक अनिष्ट प्रथेविरुद्ध बंड पुकारले:
१. बालहत्या प्रतिबंधक गृह: विधवा स्त्रियांवर होणाऱ्या अन्यायामुळे जन्म घेणाऱ्या निरागस बालकांना वाचवण्यासाठी त्यांनी स्वतःच्या घरात बालहत्या प्रतिबंधक गृह सुरू केले.
२. केशवपनाला विरोध: विधवांचे केस कापण्याच्या क्रूर प्रथेला विरोध करण्यासाठी त्यांनी न्हाव्यांचा ऐतिहासिक संप घडवून आणला.
३. पाण्यासाठी पाझर: दलित आणि अस्पृश्यांसाठी पाण्याचे हौद खुले करून देऊन त्यांनी सामाजिक समतेचा संदेश दिला.

साहित्यातील सावित्री:
सावित्रीबाई केवळ समाजसुधारक नव्हत्या, तर त्या एक प्रतिभावान कवयित्रीही होत्या. त्यांचे ‘काव्यफुले’ आणि ‘बावनकशी सुबोध रत्नाकर’ हे काव्यसंग्रह त्यांच्या प्रगल्भ विचारांची साक्ष देतात. “विद्या मिळवा, शूद्रांना सांगण्यासारखे हेच आहे. शिक्षण घेतल्याशिवाय माणूस पशुसमान राहतो,” असे सांगून त्यांनी साहित्यातून लोकजागृती केली.

सेवेचा शेवटचा श्वास:
१८९७ मध्ये पुण्यात प्लेगची भीषण साथ पसरली होती. लोक शहरातून पळून जात होते, पण सावित्रीबाईंनी मुंडवा येथे रुग्णांसाठी रुग्णालय सुरू केले. एका बाधित मुलाला आपल्या खांद्यावर वाहून नेताना त्यांनाही प्लेगची लागण झाली. रुग्णांची सेवा करता करता १० मार्च १८९७ रोजी या महामाऊलीचा अंत झाला. “दुसऱ्याचे दुःख पाहून ज्याला रडू येते, तोच खरा माणूस,” हे त्यांनी आपल्या मृत्यूनेही सिद्ध केले.

आजची सावित्री कुठे आहे?
आज सावित्रीबाईंच्या कष्टामुळे महिला डॉक्टर, इंजिनिअर, पायलट आणि राष्ट्रपती पदापर्यंत पोहोचल्या आहेत. मात्र, आजही स्त्रियांवरील अत्याचार, हुंडाबळी आणि शिक्षणातील विषमता पूर्णपणे संपलेली नाही. सावित्रीबाईंना केवळ फोटो लावून अभिवादन करणे पुरेसे नाही, तर समाजात स्त्री-पुरुष समानता आणि विज्ञानाधिष्ठित विचार रुजवणे हीच त्यांना खरी श्रद्धांजली ठरेल.