लडाखचा बुलंद आवाज: सोनम वांगचुक यांच्या संघर्षाचा वेध!

मुंबई : निर्भीड समाचार वृत्तसेवा

पर्यावरण संतुलन, शाश्वत विकास आणि सीमावर्ती भागातील नागरिकांचे हक्क यांसाठी आपल्या अनोख्या प्रयोगांनी आणि शांततापूर्ण आंदोलनाने संपूर्ण जगाचे लक्ष वेधून घेणारे व्यक्तिमत्त्व म्हणजे सोनम वांगचुक. लडाखसारख्या दुर्गम, अत्यंत थंड आणि संवेदनशील भागात राहून त्यांनी केवळ विज्ञानाचा वापर करून तिथल्या लोकांचे जीवन सुकर केले नाही, तर आज तेथील संस्कृती आणि पर्यावरणाच्या रक्षणासाठी ते व्यवस्थेच्या विरोधात एक मोठा लढा लढत आहेत. नुकतेच दिल्लीच्या जंतर-मंतरवर देशातील शिक्षण व्यवस्थेतील त्रुटी आणि विद्यार्थ्यांच्या हक्कांसाठी त्यांनी केलेले १८ दिवसांचे प्रदीर्घ उपोषण त्यांच्यातील संवेदनशील विचारवंत आणि लढवय्या कार्यकर्त्याची नव्याने ओळख करून देणारे ठरले आहे.

‘थ्री इडियट्स’चा खरा नायक: एक अनोखा प्रवास: सोनम वांगचुक हे केवळ एक आंदोलक किंवा कार्यकर्ते नाहीत, तर ते एक प्रख्यात अभियंता, नवसंशोधक आणि शिक्षणतज्ज्ञ आहेत. बॉलिवूडमधील प्रसिद्ध ‘थ्री इडियट्स’ चित्रपटातील ‘फुंसुक वांगडू’ हे पात्र सोनम वांगचुक यांच्याच खऱ्या आयुष्यावरून आणि त्यांच्या प्रयोगांवरून प्रेरित होते. लडाखमध्ये पाण्याचे दुर्भिक्ष दूर करण्यासाठी त्यांनी शोधलेले ‘आईस स्तूप’ (Ice Stupas) म्हणजेच कृत्रिम बर्फाचे कडे हे तंत्रज्ञान जगभर कौतुकाचा विषय ठरले. हिवाळ्यात वाया जाणारे पाणी गोठवून उन्हाळ्यात शेतीसाठी उपलब्ध करून देण्याच्या या प्रयोगाने लडाखमधील हजारो शेतकऱ्यांचे जीवन बदलले. त्यांच्या या शोधामुळे त्यांना जगातील अत्यंत प्रतिष्ठेचा मानला जाणारा ‘रॅमन मॅगसेसे’ (Ramon Magsaysay Award) पुरस्कार देऊन गौरविण्यात आले.

लडाखच्या अस्तित्वाचा लढा: ६ वी अनुसूची आणि स्वायत्तता: २०१९ मध्ये केंद्र सरकारने जम्मू-काश्मीरमधून कलम ३७० हटवून लडाखला स्वतंत्र केंद्रशासित प्रदेश घोषित केले, तेव्हा सुरुवातीला तेथील जनतेने याचे स्वागत केले होते. परंतु, काही काळातच स्थानिक जनतेला जाणीव झाली की, केंद्रशासित प्रदेश झाल्यामुळे त्यांची स्वायत्तता आणि जमिनीवरील हक्क धोक्यात आले आहेत. लडाख हा अत्यंत संवेदनशील पर्यावरणीय प्रदेश आहे. तेथील हिमनद्या (Glaciers) संपूर्ण भारताच्या जलसुरक्षेसाठी महत्त्वाच्या आहेत. मात्र, जर हा भाग कॉर्पोरेट कंपन्या आणि अनिबंध पर्यटनासाठी खुला केला, तर येथील निसर्गाचा विनाश होईल, अशी भीती वांगचुक यांना वाटत आहे.

यासाठीच सोनम वांगचुक यांनी लडाखला भारतीय संविधानाच्या ६ व्या अनुसूचीमध्ये (Sixth Schedule) समाविष्ट करण्याची मागणी लावून धरली आहे. ६ व्या अनुसूचीमुळे स्थानिक आदिवासी आणि डोंगरी भागातील लोकांना त्यांच्या जमिनी, जंगले आणि संस्कृतीचे रक्षण करण्यासाठी स्वायत्त परिषदा स्थापन करण्याचा अधिकार मिळतो. यासाठी त्यांनी उणे तापमानात ‘हवामान उपोषण’ (Climate Fast) करून जगाला लडाखच्या वितळणाऱ्या हिमनद्या वाचवण्याचे आवाहन केले होते.

जंतर-मंतरवरील उपोषण: लढा शिक्षण व्यवस्थेचा: सोनम वांगचुक यांचे विचार केवळ लडाखपुरते मर्यादित नाहीत. मूळचे शिक्षणतज्ज्ञ असलेल्या वांगचुक यांनी लडाखमध्ये ‘SECMOL’ या संस्थेची स्थापना करून पारंपारिक शिक्षण व्यवस्थेला छेद देणारे ‘रोबोटिक’ आणि प्रयोगशील शिक्षण सुरू केले. म्हणूनच, जेव्हा देशातील सर्वोच्च वैद्यकीय प्रवेश परीक्षा म्हणजेच ‘नीट’ (NEET-UG) परीक्षेतील कथित घोटाळा, पेपर लीक आणि लाखो विद्यार्थ्यांच्या भविष्याचा खेळ समोर आला, तेव्हा वांगचुक गप्प बसू शकले नाहीत.

विद्यार्थ्यांच्या हक्कासाठी आणि देशातील शिक्षण व्यवस्थेच्या शुद्धीकरणासाठी त्यांनी दिल्लीच्या जंतर-मंतरवर कॉकरोच जनता पार्टीच्या (CJP) आंदोलनाला पाठिंबा देत तब्बल १८ दिवस आमरण उपोषण केले. या उपोषणामुळे त्यांच्या प्रकृतीवर गंभीर परिणाम झाला, त्यांचे वजन ८ किलोने घटले. केंद्रीय शिक्षण मंत्र्यांनी नैतिक जबाबदारी स्वीकारून राजीनामा द्यावा, ही त्यांची मागणी देशातील कोट्यवधी तरुणांच्या भावनांचे प्रतिनिधित्व करणारी ठरली. एका हवामान कार्यकर्त्याने विद्यार्थ्यांच्या शैक्षणिक हक्कासाठी दिल्लीत येऊन एवढा मोठा लढा देणे, हे त्यांच्यातील अष्टपैलू संवेदनशीलतेचे प्रतीक आहे.

गांधीवादी मार्गावरील अढळ विश्वास: आजच्या युगात जिथे आंदोलने हिंसक किंवा राजकीय हेतूंनी प्रेरित असतात, तिथे सोनम वांगचुक हे महात्मा गांधींच्या ‘सत्याग्रह’ आणि ‘अहिंसे’च्या मार्गावर चालणारे आधुनिक काळातील दुर्मिळ नेते ठरतात. त्यांचे उपोषण किंवा त्यांनी काढलेले मोर्चे हे नेहमीच शांततापूर्ण, शिस्तबद्ध आणि संविधानाच्या चौकटीत राहणारे असतात. सरकार त्यांच्या मागण्यांकडे दुर्लक्ष करत असले, तरी लोकशाही आणि जनतेच्या ताकदीवर त्यांचा असलेला विश्वास डगमगलेला नाही. खासदार चंद्रशेखर आझाद यांच्यासारख्या तरुण नेत्यांनी आणि देशातील प्रमुख विरोधी पक्षांनी त्यांच्या या लढ्याला दिलेला पाठिंबा हेच दर्शवतो की, वांगचुक यांचा आवाज आता गल्लीपासून ते संसदेपर्यंत पोहोचला आहे.

संपादकीय निष्कर्ष: व्यवस्थेला अंतर्मुख करणारा संघर्ष: सोनम वांगचुक हे केवळ एका प्रांताचे किंवा एका समस्येचे प्रतिनिधित्व करत नाहीत; ते मानवाच्या अनिबंध हव्यासापोटी धोक्यात आलेल्या निसर्गाचे आणि भ्रष्ट व्यवस्थेमुळे होरपळणाऱ्या तरुण पिढीचे वकील आहेत. लडाखच्या हिमनद्या वाचवणे जितके गरजेचे आहे, तितकेच देशातील विद्यार्थ्यांचे भविष्य सुरक्षित करणे आवश्यक आहे, हाच संदेश त्यांनी आपल्या कृतीतून दिला आहे.

न्यायालयानेही त्यांच्या प्रदीर्घ उपोषणाची दखल घेत सरकारला नोटीस बजावली आहे, ही या संघर्षाची पहिली नैतिक पायरी आहे. सरकारने आता केवळ राजकीय गणिते न मांडता, सोनम वांगचुक यांच्यासारख्या देशभक्त आणि निस्वार्थी संशोधकाच्या मागण्यांवर गांभीर्याने विचार करणे गरजेचे आहे. विकास हा निसर्गाचा आणि मानवी मूल्यांचा बळी देऊन होऊ शकत नाही, हा वांगचुक यांचा विचारच उद्याच्या भारताला प्रगतीचा खरा मार्ग दाखवू शकतो.