सार्वजनिक गणेशोत्सव आणि कॉर्पोरेट संस्कृती; पाहा विशेष संपादकीय लेख

मुंबई : निर्भीड समाचार वृत्तसेवा

सार्वजनिक गणेशोत्सव हा केवळ महाराष्ट्राचा नाही, तर संपूर्ण देशाचा एक सांस्कृतिक प्राण आहे. ढोला-ताशांचा गजर, गुलालाची उधळण, भक्तांची अलोट गर्दी आणि चौकाचौकात सजलेले बाप्पाचे देखावे हे चित्र पाहताना मन प्रसन्न होते. परंतु, गेल्या काही वर्षांत मुंबई आणि महाराष्ट्रातील मोठ्या सार्वजनिक गणेशोत्सव मंडळांचे जे रूप समोर येत आहे, ते पाहिल्यावर एका गंभीर प्रश्नाने डोके वर काढले आहे— आपण लोकमान्य टिळकांनी सुरू केलेल्या गणेशोत्सवाचा मूळ हेतू विसरलो आहोत का? सोशल मीडियावर सध्या फिरणारे एक पोस्टर अनेक सुजाण नागरिकांच्या मनातील खंत अचूकपणे मांडते: *”थोडा साधेपणात झाला तरी चालेल, कारण गणेशोत्सव लोकं संघटित करण्यासाठी सुरू झाला होता, व्यापार आणि पैशासाठी नाही.”* या एका वाक्यात आजच्या बदलत्या, व्यावसायिक आणि कॉर्पोरेट गणेशोत्सवाचे विदारक वास्तव दडलेले आहे. 

**इतिहास आणि लोकमान्यांची मूळ संकल्पना**
१८९३ मध्ये लोकमान्य बाळ गंगाधरा टिळकांनी सार्वजनिक गणेशोत्सवाची पायाभरणी केली, तेव्हा त्यामागे एक निश्चित आणि उदात्त सामाजिक हेतू होता. ब्रिटिश राजवटीत भारतीयांना एकत्र येण्यास, राजकीय चर्चा करण्यास बंदी होती. या बंदीवर मात करण्यासाठी आणि समाजातील सर्व जाती-धर्माच्या, थरातील लोकांना एका छताखाली आणण्यासाठी लोकमान्यांनी घरगुती गणपतीला ‘सार्वजनिक’ स्वरूप दिले. तिथे श्रीमंत-गरीब, उच्च-नीच असा कोणताही भेद नव्हता. बाप्पाच्या मंडपात स्वातंत्र्यलढ्याची रणनीती आखली जायची, प्रबोधनात्मक व्याख्याने व्हायची आणि समाज संघटित व्हायचा. त्या काळी गणेशोत्सव हे समाज परिवर्तनाचे, क्रांतीचे आणि राष्ट्रीय एकात्मतेचे सर्वात मोठे माध्यम होते. पैसा, संपत्ती किंवा शक्तीचे प्रदर्शन करणे हा त्याचा हेतू कधीच नव्हता. 

**कॉर्पोरेट मक्तेदारी आणि बाजारीकरणाचा भडिमार**
आज शंभर वर्षांनंतर आपण मागे वळून पाहतो, तेव्हा गणेशोत्सवाचे रूप पूर्णपणे व्यावसायिक (Commercial) झालेले दिसते. मुंबईतील मोठी गणेशोत्सव मंडळे आज अब्जाधीश उद्योगपती, कॉर्पोरेट ब्रँड्स आणि स्पॉन्सर्सच्या ताब्यात गेल्याचे चित्र आहे. मंडपाच्या आत पाऊल ठेवल्यापासून ते बाप्पाच्या मूर्तीभोवतीच्या सजावटीपर्यंत प्रत्येक ठिकाणी केवळ बड्या कंपन्यांच्या जाहिरातींचा भडिमार पाहायला मिळतो. जेव्हा उत्सवाच्या मंडपात कोट्यवधी रुपयांची उलाढाल होते, तेव्हा त्या उत्सवातील धार्मिक आणि सामाजिक ओलावा नष्ट होतो आणि त्याला एका ‘व्यावसायिक इव्हेंट’चे रूप प्राप्त होते. लाखो रुपयांची रोख देणगी आणि सोन्या-चांदीचे दान भक्तांकडून स्वतःहून येत असतानाही, मंडळांना उद्योगपतींच्या कोट्यवधी रुपयांच्या निधीची आणि त्यांच्या ब्रँडिंगची गरज का भासावी, हा मोठा संशोधनाचा विषय आहे. 

**’व्हीआयपी संस्कृती’: सामान्य भक्तांची उपेक्षा**
या कॉर्पोरेट आणि पैशाच्या संस्कृतीचा सर्वात मोठा फटका कोणाला बसत असेल, तर तो सर्वसामान्य भक्ताला. ज्या सर्वसामान्य जनतेच्या बळावर हे सार्वजनिक उत्सव उभे राहिले, आज त्याच जनतेला बाप्पाच्या मंडपात दुय्यम वागणूक दिली जाते. लालबागच्या राजासारख्या मोठ्या मंडळात सामान्य भाविक बाप्पाच्या चरणाशी मस्तक टेकवण्यासाठी भर पावसात, उन्हात २४ ते ३६ तास रांगेत उभा राहतो. दुसरीकडे, मंडळांना कोट्यवधींचा निधी देणारे उद्योगपती, राजकीय नेते आणि त्यांचे पाहुणे वातानुकूलित गाड्यांमधून येतात आणि अवघ्या दोन मिनिटांत थेट व्हीआयपी (VIP) गेटने बाप्पाच्या चरणाशी पोहोचतात. देवाच्या दारात तरी प्रत्येकाला समान न्याय मिळावा, ही भक्तांची अपेक्षा या व्हीआयपी संस्कृतीमुळे धुळीस मिळते. सामान्य भक्ताला बाजूला सारून उद्योगपतींना आणि सेलिब्रेटींना दिले जाणारे हे अवाजवी महत्त्व लोकमान्यांच्या ‘संघटन’ संकल्पनेचा थेट अपमान आहे. 

**अवाढव्य खर्च विरूद्ध सामाजिक उत्तरदायित्व**
आज काही मोठ्या मंडळांचे विम्याचे कवचच कोट्यवधी रुपयांचे असते. सोन्याच्या मूर्ती, हिऱ्यांचे मुकुट आणि अवाढव्य देखावे यांवर प्रचंड पैसा खर्च केला जातो. काही मंडळे या पैशातून वर्षभर सामाजिक कार्य, रुग्णालये किंवा शैक्षणिक मदत चालवत असल्याचा युक्तिवाद करतात; जी नक्कीच कौतुकास्पद बाब आहे. परंतु, जर उत्सवाचा ९०% निधी केवळ १० दिवसांच्या भपक्यावर, जाहिरातबाजीवर आणि व्हीआयपी सुरक्षेवर खर्च होत असेल, तर त्या सामाजिक कार्याची व्याप्ती किती, यावर प्रश्न निर्माण होतो. उत्सवातील हा पैशाचा नंगानाच पाहताना, “देवाला खरोखरच या सोन्या-चांदीच्या आणि कॉर्पोरेट पैशाची हौस आहे का?” असा प्रश्न पडल्याशिवाय राहत नाही. 

**आता तरी आत्मपरीक्षणाची गरज!**
आता वेळ आली आहे की, प्रत्येक सार्वजनिक गणेशोत्सव मंडळाने, कार्यकर्त्यांनी आणि भक्तांनी एकत्र येऊन आत्मपरीक्षण करण्याची गरज आहे. आपल्याला उत्सवातील भव्यता हवी आहे की त्यामधील पावित्र्य आणि सामाजिक ओलावा? उद्योगपतींच्या निधीतून मिळणारा भपका जर सामान्य माणसाला देवापासून दूर सारत असेल, तर अशा निधीला नाकारण्याचे धाडस मंडळांनी दाखवले पाहिजे. गणेशोत्सव पुन्हा एकदा साधेपणाकडे वळला पाहिजे. मंडप लहान असले तरी चालतील, देखावे साधे असले तरी चालतील, पण तिथे लोकमान्यांच्या विचारांचे संघटन झाले पाहिजे. 

जोपर्यंत आपण या उत्सवाला कॉर्पोरेट जगताच्या आणि पैशाच्या विळख्यातून बाहेर काढत नाही, तोपर्यंत लोकमान्य टिळकांना अभिप्रेत असलेला खरा ‘सार्वजनिक’ गणेशोत्सव आपल्याला साध्य करता येणार नाही. बाप्पा हा सर्वांचा आहे, तो गरिबाच्या झोपडीतही तितक्याच आनंदाने येतो जितका उद्योगपतीच्या महालात. म्हणूनच, उत्सवाचा व्यापार थांबवून, त्यात पुन्हा एकदा माणुसकीचा आणि साधेपणाचा सुसंवाद सुरू करणे हीच या काळाची खरी गरज आहे.