भावनिक साद की हतबलता? जरांगेंच्या ‘शेवटच्या भेटी’ वर आक्षेप
मुंबई : निर्भीड समाचार वृत्तसेवा
मराठा आरक्षणाच्या संवेदनशील आणि अत्यंत गुंतागुंतीच्या मुद्द्यावरून महाराष्ट्राचे राजकारण सध्या अभूतपूर्व वळणावर आहे. जालना जिल्ह्यातील अंतरवाली सराटी येथून सुरू झालेला हा लढा आता थेट देशाच्या आर्थिक राजधानीच्या वेशीवर येऊन ठेपला आहे. परंतु, आंदोलनाचे नेतृत्व करणारे मनोज जरांगे पाटील यांनी मुंबईकडे प्रस्थान करण्यापूर्वी मराठा बांधवांना दिलेली भावनिक साद अनेक गंभीर प्रश्न निर्माण करणारी आहे. “कदाचित ही शेवटची भेट असेल, एकदा आशीर्वाद द्यायला या!” हे त्यांचे विधान एका बाजूला समाजाच्या काळजाला हात घालत असले, तरी दुसऱ्या बाजूला एका जबाबदार लोकनेत्याच्या भूमिकेवर आणि आंदोलनाच्या भावी रणनीतीवर गंभीर आक्षेप घेण्यास भाग पाडणारे आहे. एका जनआंदोलनाचा मार्ग जेव्हा व्यावहारिकतेकडून कमालीच्या भावनाविवशतेकडे वळतो, तेव्हा त्या आंदोलनाच्या यशाबद्दल आणि उद्देशाबद्दल शंका निर्माण होऊ लागतात.
कोणत्याही लोकशाही लढ्यात नेत्याने आपल्या अनुयायांना ऊर्जा, आत्मविश्वास आणि लढण्याचे धैर्य देणे अपेक्षित असते. मात्र, “पुन्हा भेट होईल की नाही माहीत नाही” किंवा “माझी ही कदाचित शेवटचीच भेट आहे” अशी विधाने करून समाजामध्ये एक प्रकारची भीती, अस्वस्थता आणि पॅनिक (Panic) निर्माण करण्याचे काम नकळतपणे होत आहे. मराठा समाजातील तरुण आधीच बेरोजगारी, शेतीचे संकट आणि शैक्षणिक अडचणींमुळे प्रचंड मानसिक दबावाखाली आहेत. अशा वेळी त्यांच्या हक्कासाठी लढणारा नेताच जर स्वतःच्या अस्तित्वाविषयी किंवा अंताबद्दल संभ्रम निर्माण करत असेल, तर त्यातून तरुण पिढी नैराश्याकडे ढकलली जाण्याचा मोठा धोका असतो. नेतृत्व हे लढण्यासाठी आणि जिंकण्यासाठी असते, आत्मसमर्पणाची किंवा मृत्यूची भाषा करून लढा अधिक भावनिक बनवणे हा आंदोलनाचा योग्य मार्ग ठरू शकत नाही.
मराठा आरक्षणाचा लढा हा केवळ रस्त्यावरील गर्दीचा राहिलेला नाही, तर तो आता पूर्णपणे संवैधानिक आणि न्यायालयीन चौकटीतील (Constitutional & Legal Framework) विषय बनला आहे. सर्वोच्च न्यायालयाच्या ५० टक्क्यांच्या मर्यादेचे उल्लंघन न करता किंवा अपवादात्मक परिस्थिती सिद्ध केल्याशिवाय शाश्वत आरक्षण मिळणे अशक्य आहे, ही वस्तुस्थिती राज्यकर्ते आणि आंदोलक या दोघांनाही ठाऊक आहे. अशा अत्यंत तांत्रिक आणि कायदेशीर प्रक्रियेमध्ये “मी मरेन पण मागे हटणार नाही” अशी विधाने करणे किंवा ‘शेवटच्या भेटीचा’ भावनिक पत्ता (Emotional Card) खेळणे कायदेशीरदृष्ट्या निरुपयोगी ठरते. न्यायालयातील न्यायमूर्ती किंवा कायद्याची कलमे कोणाच्याही उपोषणाने किंवा भावनिक आवाहनाने बदलत नाहीत, ती केवळ ठोस पुराव्यांवर चालतात. त्यामुळे नेत्याने समाजाला कायद्याच्या लढाईसाठी तयार करणे गरजेचे असताना, सतत आत्मक्लेश आणि टोकाच्या विधानांचा आश्रय घेणे कितपत रास्त आहे?
मुंबई पोलिसांनी सध्या सुरू असलेल्या गणेशोत्सवाच्या संवेदनशील पार्श्वभूमीवर आझाद मैदानावर आंदोलनाला परवानगी नाकारली आहे. मुंबईत लाखो भाविक रस्त्यावर असताना आणि पोलीस प्रशासनावर आधीच सुरक्षेचा प्रचंड ताण असताना, “मी एकटाच विनापरवानगी येतोय” हा पवित्रा घेणे प्रशासकीय व्यवस्थेला थेट आव्हान देण्यासारखे आहे. त्यात भर म्हणून “मला अडवले तर कोट्यवधी मराठे मुंबईत धडकतील” असा सूचक इशारा देणे कायद्याचा आदर करणाऱ्या नेतृत्वाला शोभणारे नाही. गणेशोत्सव हा महाराष्ट्राचा सर्वोच्च सांस्कृतिक सण आहे. या काळात मुंबईकरांची आणि भाविकांची गैरसोय होणार नाही, याचे भान आंदोलकांनी ठेवणे गरजेचे आहे. जर सणाच्या काळात आंदोलनामुळे कायदा आणि सुव्यवस्थेचा प्रश्न निर्माण झाला, तर वर्षानुवर्षे शांततेत चाललेल्या मराठा आंदोलनाच्या प्रतिमेला मोठी खीळ बसू शकते.
मनोज जरांगे पाटील गेल्या वर्षभरापासून सातत्याने उपोषणे करत आहेत आणि प्रत्येक वेळी सरकारचे शिष्टमंडळ त्यांच्या दारी जाऊन चर्चा करते. सरकारने अनेक मागण्या मान्य केल्याचे आणि ‘सगेसोयरे’ संदर्भातील कायदेशीर प्रक्रिया सुरू असल्याचे म्हटले आहे. असे असतानाही, प्रत्येक आंदोलनापूर्वी स्वतःच्या जिवाचे बरे-वाईट होण्याची भाषा करून समाजाला वेठीस धरण्याचा हा प्रयत्न राजकीय हेतूंनी प्रेरित तर नाही ना? अशी शंका आता सामान्य जनतेच्या मनात डोकावू लागली आहे. आगामी विधानसभा निवडणुकांच्या तोंडावर समाजाला सतत आंदोलनाच्या आणि भावनिकतेच्या उंबरठ्यावर ठेवणे हे केवळ राजकीय पक्षांना फायदा पोहोचवणारे ठरू शकते, गोरगरीब मराठा तरुणांना नाही.
मराठा समाजाला आज अशा नेतृत्वाची गरज आहे जे जिवंत राहून, सक्षमपणे आणि चतुर रणनीतीने न्यायालयात आणि मंत्रालयात समाजाची बाजू मांडू शकेल. वारंवार वैद्यकीय उपचार नाकारणे, शरीराला छळणे आणि समाजात निरोपाची भाषा करणे हा पराभूत मानसिकतेचा लक्षण आहे. छत्रपती शिवाजी महाराजांचा वारसा सांगणाऱ्या समाजाने कधीही गुडघे टेकले नाहीत आणि कधीही मृत्यूची भीती बाळगली नाही; परंतु महाराजांनी नेहमी ‘गनिमी कावा’ आणि ‘व्यावहारिक चातुर्य’ वापरून लढाया जिंकल्या.मनोज जरांगे यांनीही ही भावनिक आणि टोकाची भाषा तात्काळ थांबवणे गरजेचे आहे. समाजाने त्यांना पाठिंबा दिला आहे तो त्यांच्या बलिदानाची वाट पाहण्यासाठी नाही, तर त्यांच्या नेतृत्वाखाली आरक्षणाचा अधिकार मिळवण्यासाठी. त्यामुळे अशा ‘शेवटच्या भेटीच्या’ सादांवर आक्षेप घेणे आणि नेत्याला व्यावहारिक वास्तवाची जाणीव करून देणे हेच आज खऱ्या अर्थाने समाजाच्या आणि आंदोलनाच्या हिताचे ठरेल.
