सावधान! फेसबुक आणि इंस्टाग्रामसाठी आता KYC अनिवार्य..!!

मुंबई/नवी दिल्ली: निर्भीड समाचार वृत्तसेवा

डिजिटल युगात सोशल मीडियाचा वापर करणाऱ्या कोट्यवधी युजर्ससाठी एक अत्यंत महत्त्वाची बातमी समोर येत आहे. फेसबुक (Facebook) आणि इंस्टाग्राम (Instagram) यांसारख्या प्लॅटफॉर्मची मातृसंस्था असलेल्या ‘मेटा’ (Meta) ने आता आपल्या वापरकर्त्यांसाठी ‘KYC’ (Know Your Customer) प्रक्रिया अनिवार्य करण्याचा निर्णय घेतला आहे. वाढते सायबर गुन्हे, बनावट खाती (Fake Accounts) आणि ऑनलाइन फसवणुकीला लगाम घालण्यासाठी हा ऐतिहासिक बदल करण्यात येत असल्याचे कंपनीने स्पष्ट केले आहे.

काय आहे हा नवा बदल?
आजवर फेसबुक किंवा इंस्टाग्रामवर खाते उघडण्यासाठी केवळ मोबाईल नंबर किंवा ईमेल आयडीची गरज भासत होती. मात्र, आता बँकिंग क्षेत्राप्रमाणेच सोशल मीडिया प्लॅटफॉर्मवरही आपली ओळख पटवून देण्यासाठी अधिकृत सरकारी ओळखपत्र (उदा. आधार कार्ड, पॅन कार्ड किंवा ड्रायव्हिंग लायसन्स) अपलोड करावे लागण्याची शक्यता आहे. सुरुवातीला हा बदल ‘ब्लू टिक’ (Verified Accounts) असणाऱ्या वापरकर्त्यांसाठी मर्यादित होता, मात्र आता तो सर्वसामान्य युजर्ससाठीही टप्प्याटप्प्याने लागू केला जाणार आहे.

वाढत्या सायबर गुन्ह्यांना बसणार आळा
गेल्या काही वर्षांत बनावट प्रोफाईल बनवून फसवणूक करण्याचे प्रमाण मोठ्या प्रमाणात वाढले आहे. ‘हनी ट्रॅपिंग’, आर्थिक फसवणूक आणि अफवा पसरवण्यासाठी फेक आयडीचा मोठ्या प्रमाणावर वापर केला जातो. अनेकदा गुन्हेगार आपली ओळख लपवून गुन्हे करतात. मात्र, आता KYC प्रक्रिया पूर्ण झाल्यामुळे प्रत्येक खात्यामागे एक खरी व्यक्ती असल्याची खात्री पटेल. यामुळे सायबर गुन्हेगारांचे धाबे दणाणले असून, संशयास्पद खाती आपोआप बंद होण्यास मदत होईल.

बनावट (Fake) खात्यांचे साम्राज्य संपणार
एकाच व्यक्तीच्या नावावर डझनभर खाती असणे किंवा सेलिब्रिटींच्या नावाने बनावट पेजेस चालवणे आता कठीण होणार आहे. ज्या खात्यांचे KYC पूर्ण होणार नाही, ती खाती ‘मेटा’कडून प्रतिबंधित (Restrict) किंवा कायमची बंद केली जाऊ शकतात. यामुळे सोशल मीडियावरील ‘बॉट’ (Bot) आणि स्पॅम मेसेजेसचे प्रमाणही लक्षणीयरीत्या कमी होईल.

वापरकर्त्यांच्या डेटा सुरक्षेचे काय?
KYC प्रक्रिया जाहीर झाल्यानंतर अनेक युजर्सनी आपल्या गोपनीयतेबद्दल (Privacy) चिंता व्यक्त केली आहे. आपले सरकारी ओळखपत्र सोशल मीडिया कंपनीकडे देणे कितपत सुरक्षित आहे, असा प्रश्न उपस्थित केला जात आहे. यावर ‘मेटा’ने स्पष्ट केले आहे की, वापरकर्त्यांचा डेटा पूर्णपणे कूटबद्ध (Encrypted) स्वरूपात असेल आणि त्याचा गैरवापर होणार नाही याची काळजी घेतली जाईल. तरीही, तज्ज्ञांच्या मते युजर्सनी आपली माहिती शेअर करताना सावधगिरी बाळगणे आवश्यक आहे.

सोशल मीडिया इन्फ्लुएन्सर्सवर होणार मोठा परिणाम
ज्यांचे फॉलोअर्स लाखात आहेत अशा ‘इन्फ्लुएन्सर्स’साठी ही प्रक्रिया अधिक कडक असेल. ब्रँड प्रमोशन आणि जाहिरातींमधून पैसे कमावणाऱ्यांना आता आपली खरी ओळख सिद्ध करणे बंधनकारक असेल. यामुळे जाहिरातदारांचाही सोशल मीडियावरील विश्वास वाढण्यास मदत होईल.

कधीपासून लागू होणार हा नियम?
मिळालेल्या माहितीनुसार, हा नियम टप्प्याटप्प्याने विविध देशांत लागू केला जात आहे. भारतात या प्रक्रियेची प्रायोगिक तत्त्वावर सुरुवात झाली असून, येणाऱ्या काही महिन्यांत सर्व युजर्सना आपल्या प्रोफाइलवर KYC करण्याचे नोटिफिकेशन दिसू शकते.

केवायसी (KYC) प्रक्रियेचे स्वरूप कसे असेल?
फेसबुक आणि इंस्टाग्रामवरील ही केवायसी प्रक्रिया अत्यंत सोपी ठेवण्याचा ‘मेटा’चा प्रयत्न आहे. वापरकर्त्यांना त्यांच्या सेटिंग्जमध्ये जाऊन ‘पर्सनल इन्फॉर्मेशन’ विभागात आपले अधिकृत ओळखपत्र अपलोड करावे लागेल. यामध्ये आधार कार्ड, पॅन कार्ड, निवडणूक ओळखपत्र किंवा पासपोर्ट यांपैकी एकाचा वापर करता येईल. याव्यतिरिक्त, ‘व्हिडिओ सेल्फी’द्वारे देखील ओळख पटवण्याची सुविधा दिली जाऊ शकते, ज्यामुळे एआय (AI) द्वारे तयार केलेले बनावट फोटो ओळखणे सोपे होईल. ही प्रक्रिया पूर्ण झाल्यानंतर युजरच्या प्रोफाईलवर एक विशेष ‘व्हेरिफाईड’ चिन्ह दिसू शकते, ज्यामुळे इतर वापरकर्त्यांना त्या खात्याच्या सत्यतेवर विश्वास ठेवता येईल.

डिजिटल सुरक्षिततेसाठी महत्त्वाचे पाऊल
सोशल मीडियावरील या नव्या बदलामुळे केवळ सायबर गुन्हेच कमी होणार नाहीत, तर द्वेषपूर्ण भाषण (Hate Speech) आणि अफवांवरही नियंत्रण मिळवता येईल. जेव्हा प्रत्येक खाते एका खऱ्या ओळखीशी जोडलेले असेल, तेव्हा प्रक्षोभक पोस्ट टाकणाऱ्यांवर कारवाई करणे पोलिसांना आणि प्रशासनाला सोपे जाईल. अनेकदा निवडणुकांच्या काळात किंवा सामाजिक तणावाच्या वेळी फेक न्यूज पसरवण्यासाठी निनावी खात्यांचा वापर केला जातो. केवायसी अनिवार्य केल्यामुळे अशा प्रवृत्तींना आळा बसेल आणि एक सुसंस्कृत ‘डिजिटल समाज’ घडवण्यास मदत होईल. भारतासारख्या मोठ्या बाजारपेठेत या नियमाची अंमलबजावणी करणे हे मेटा कंपनीसाठी एक मोठे आव्हान असले तरी, सुरक्षिततेच्या दृष्टीने हे अपरिहार्य पाऊल आहे.

सोशल मीडियाचा सुरक्षित आणि जबाबदार वापर व्हावा, हा यामागचा मुख्य उद्देश आहे. सुरुवातीला ही प्रक्रिया वापरकर्त्यांसाठी थोडी त्रासदायक वाटू शकते, मात्र दीर्घकालीन सुरक्षिततेच्या दृष्टीने हे पाऊल अत्यंत महत्त्वाचे मानले जात आहे. फेसबुक आणि इंस्टाग्रामवरील तुमचे खाते सुरक्षित ठेवायचे असेल, तर आता सरकारी ओळखपत्रे तयार ठेवण्याची वेळ आली आहे.