लोकशाहीर अण्णाभाऊ साठे: वंचितांच्या विद्रोहाचे ‘क्रांतीसूक्त’

मुंबई : निर्भीड समाचार वृत्तसेवा

“जग बदलू घालूनी घाव, मज सांगून गेले भीमराव!” ही गगनभेदी घोषणा देत महाराष्ट्राच्या कानाकोपऱ्यात क्रांतीची ठिणगी पेटवणारे लोकशाहीर, कादंबरीकार आणि क्रांतीचे अग्रदूत तुकाराम भाऊराव साठे ऊर्फ अण्णाभाऊ साठे यांची आज पुण्यतिथी. १ ऑगस्ट १९६९ रोजी अण्णाभाऊंचे भौतिक शरीर अनंतात विलीन झाले असले, तरी त्यांनी आपल्या लेखणीतून आणि डफाच्या कडकडाटातून निर्माण केलेला विद्रोहाचा जाज्वल्य वारसा आजही वंचितांच्या न्याय्य हक्कांसाठी लढण्याचे अमोघ बळ देतो आहे. अण्णाभाऊ केवळ एक कवी किंवा डफ वाजवणारे शाहीर नव्हते; तर ते पददलितांच्या, कामगारांच्या आणि उपेक्षितांच्या वेदनेला जागतिक साहित्याच्या पटलावर मानाचे स्थान मिळवून देणारे थोर तत्त्वचिंतक होते.

उपेक्षित जगण्याचे वास्तववादी चित्रण: अण्णाभाऊ साठे यांचा जन्म १ ऑगस्ट १९२० रोजी सांगली जिल्ह्यातील वाटेगाव येथे एका अत्यंत गरीब मातंग कुटुंबात झाला. जातीव्यवस्थेचे चटके, तीव्र दारिद्र्य आणि सामाजिक उपेक्षा काय असते, हे त्यांनी बालपणापासूनच अनुभवले. अण्णाभाऊंचे औपचारिक शिक्षण अवघे दीड दिवस झाले, परंतु निसर्गाच्या आणि समाजाच्या विशाल शाळेत ते जगण्याचे सर्वोच्च तत्त्वज्ञान शिकले. दुष्काळ आणि भुकेच्या आगीमुळे त्यांना मुंबईत यावे लागले. मुंबईच्या गिरणगावात त्यांनी हमाली केली, कोळसा वाहिला, गिरणीत काम केले आणि मुंबईतील कष्टकरी, कामगार आणि झोपडपट्टीत जगणाऱ्या शोषितांचे जीवन अतिशय जवळून अनुभवले. हेच वास्तववादी जगणे त्यांच्या साहित्याचा गाभा बनले.

लेखणीला बनवले विद्रोहाचे शस्त्र: मराठी साहित्यात तोपर्यंत उच्चवर्णीय आणि सुखवस्तू वर्गाचेच कौतुक केले जात होते. त्या काळात अण्णाभाऊंनी साहित्याची व्याख्या बदलली. त्यांनी आपल्या साहित्याच्या केंद्रस्थानी ‘माणूस’ आणला, तोही समाजाच्या सर्वात शेवटच्या पायरीवर उभा असलेला शोषित माणूस! अण्णाभाऊंनी ३५ कादंबऱ्या, अनेक कथासंग्रह, नाटके आणि विपुल लोकनाट्ये (तमाशा) लिहिली. त्यांची ‘फकिरा’ ही कादंबरी मराठी साहित्यातील मैलाचा दगड ठरली. या कादंबरीत त्यांनी एका बंडखोर तरुणाचा अन्यायकारक व्यवस्थेविरुद्धचा लढा इतक्या ताकदीने मांडला की, तत्कालीन सरकारने या कादंबरीला सर्वोत्कृष्ट साहित्याचा पुरस्कार दिला. त्यांच्या कादंबऱ्यांमध्ये स्त्रियांचे पात्र अत्यंत कणखर, स्वाभिमानी आणि लढवय्ये दाखवले गेले आहे, जे तत्कालीन समाजव्यवस्थेला छेद देणारे होते.

संयुक्त महाराष्ट्र चळवळीचे बुलंद थेटर: अण्णाभाऊ साठे यांनी केवळ बंद खोलीत बसून साहित्य निर्माण केले नाही, तर ते रस्त्यावरच्या लढाईतही आघाडीवर होते. ‘लाल बावटा कलापथक’ च्या माध्यमातून त्यांनी संयुक्त महाराष्ट्र चळवळीला नवचैतन्य दिले. “माझी मैना गावाकडं राहिली, माझ्या जिवाची होतीया काहिली..” ही त्यांची लावणी आजही ऐकताना अंगावर शहारे येतात. ही लावणी केवळ एका विरहाची गाथा नव्हती, तर ती मुंबईसह संयुक्त महाराष्ट्राच्या निर्मितीसाठी प्राणाची आहुती देणाऱ्या हुतात्म्यांच्या वेदनेचा आणि लढ्याचा हुंकार होती. शाहीर अमर शेख, शाहेर अण्णाभाऊ साठे आणि शाहीर द. ना. गव्हाणकर या त्रिमूर्तीने आपल्या डफाच्या थापेवर अखंड महाराष्ट्र जागा केला. मुंबई कष्टकऱ्यांची आहे आणि ती महाराष्ट्राला मिळालीच पाहिजे, हा विचार त्यांनी जनमानसात रुजवला.

मार्क्स आणि आंबेडकरी विचारांचा सुवर्णसंगम: अण्णाभाऊंच्या विचारांवर कार्ल मार्क्स यांच्या साम्यवादाचा आणि भारतरत्न डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांच्या मानवी मुक्तीच्या चळवळीचा मोठा प्रभाव होता. “ही पृथ्वी शेषाच्या मस्तकावर तरली नसून, कामगारांच्या आणि दलितांच्या तळहातावर तरली आहे,” हा त्यांचा विचार म्हणजे जागतिक कामगार चळवळीला दिलेले सर्वात मोठे सूत्र आहे. त्यांनी कष्टकऱ्यांच्या श्रमाचे मूल्य ओळखले आणि त्यांना आपल्या हक्कासाठी बंड करून उठण्याचे आवाहन केले. डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांच्या क्रांतीने अण्णाभाऊंना लिहिण्याचे बळ दिले, म्हणूनच त्यांनी आपले ‘फकिरा’ हे महाकाव्य बाबासाहेबांच्या झुंजार लेखणीला अत्यंत आदराने समर्पित केले.

जागतिक कीर्तीचे लोककवी: अण्णाभाऊंचे साहित्य केवळ महाराष्ट्रापुरते मर्यादित राहिले नाही. त्यांच्या साहित्याचा दर्जा जागतिक होता. त्यांची ‘चित्रा’ ही कादंबरी आणि अनेक कथा रशियन भाषेत अनुवादित झाल्या. त्यांनी रशियाचा दौरा देखील केला आणि तिथल्या कामगार संस्कृतीचा अभ्यास केला. एका दीड दिवस शाळेत गेलेल्या माणसाने आपल्या प्रतिभेच्या जोरावर जागतिक पातळीवर मराठी साहित्याचा झेंडा फडकवावा, ही मानवी इतिहासातील अत्यंत दुर्मिळ आणि अभिमानास्पद घटना आहे.

आजच्या काळातील प्रस्तुतता आणि आपली जबाबदारी: आज अण्णाभाऊ साठे आपल्यात नाहीत, परंतु त्यांनी मांडलेले प्रश्न आजही जिवंत आहेत. आजही देशात कामगारांचे शोषण थांबलेले नाही, झोपडपट्ट्यांमधील गरिबांचे जगणे सुसह्य झालेले नाही आणि जातीवादाचे विष पूर्णपणे नष्ट झालेले नाही. अशा काळात अण्णाभाऊंचा विचार हाच आपला मार्गदर्शक प्रकाश ठरू शकतो. केवळ त्यांची जयंती किंवा पुण्यतिथी साजरी करून आणि त्यांच्या पुतळ्यांना हार घालून आपली जबाबदारी संपत नाही. अण्णाभाऊंना खरी आदरांजली तेव्हाच ठरेल, जेव्हा आपण त्यांच्या साहित्यातील क्रांतिकारी विचार प्रत्यक्ष जगू, वंचितांच्या आणि बालकांच्या हक्कांसाठी (जसे की शिक्षण आणि सुरक्षेचे नियम पायदळी तुडवणाऱ्या शिक्षणसम्राटांविरोधात) निर्भीडपणे उभे राहू.

‘निर्भीड समाचार’ परिवारातर्फे लोकशाहीर, क्रांतीसूर्य अण्णाभाऊ साठे यांच्या पवित्र स्मृतीस आणि त्यांच्या क्रांतीकारी लेखणीस विनम्र अभिवादन!