IPS तेजस्वी सातपुते: जिद्द, चिकाटी आणि ‘परिवर्तना’चा महामेरू; वाचा (भाग २)

मुंबई : निर्भीड समाचार वृत्तसेवा

IPS तेजस्वी सातपुते: जिद्द, चिकाटी आणि ‘परिवर्तना’चा महामेरू; वाचा लेडी सिंघमचा संपूर्ण जीवनप्रवास (भाग २)

प्रस्तावना:
भारतीय पोलीस सेवेतील (IPS) अधिकाऱ्यांची नावे घेतली की डोळ्यासमोर येतो तो वर्दीचा दरारा, कडक शिस्त आणि गुन्हेगारांवरील जरब. मात्र, या पलीकडे जाऊन माणुसकीच्या नात्याने गुन्हेगारी प्रवृत्तीच मुळापासून उपटून टाकणारे अधिकारी फार कमी असतात. अशाच मोजक्या आणि कर्तबगार अधिकाऱ्यांच्या यादीत वरच्या क्रमांकावर नाव येते, ते म्हणजे आयपीएस तेजस्वी सातपुते (IPS Tejaswi Satpute). सोलापूर जिल्ह्याला ‘हातभट्टी मुक्त’ करण्यासाठी त्यांनी राबवलेला ‘ऑपरेशन परिवर्तन’ पॅटर्न आज संपूर्ण देशासाठी दिशादर्शक ठरला आहे. आजच्या विशेष लेखात आपण त्यांच्या या प्रेरणादायी कार्याचा सविस्तर आढावा घेणार आहोत.

१.’ऑपरेशन परिवर्तन’ – गुन्हेगारी निर्मूलनाचा नवा अध्याय

तेजस्वी सातपुते यांची सोलापूर ग्रामीणच्या पोलीस अधीक्षक (SP) म्हणून झालेली नियुक्ती हा जिल्ह्याच्या इतिहासातील एक महत्त्वाचा टप्पा ठरला. सोलापूर जिल्ह्यातील अनेक गावे आणि वस्त्या अशा होत्या, जिथे पिढ्यानपिढ्या केवळ हातभट्टीची दारू गाळण्याचा व्यवसाय केला जात असे. पोलीस येतात, धाडी टाकतात, अटक करतात आणि पुन्हा तोच व्यवसाय सुरू होतो, हे चक्र वर्षानुवर्षे सुरू होते.

तेजस्वी सातपुते यांनी हे चक्र तोडण्याचे ठरवले. त्यांनी केवळ पोलीस बळाचा वापर न करता ‘संवाद’ आणि ‘पुनर्वसन’ या दोन शस्त्रांचा वापर केला. त्यांनी सुरू केली ‘मोहीम ऑपरेशन परिवर्तन’.

मुद्देसूद अंमलबजावणी:

·समुपदेशन (Counseling): त्यांनी स्वतः वस्त्यांमध्ये जाऊन गुन्हेगारीत गुंतलेल्या लोकांशी संवाद साधला. त्यांना गुन्हेगारीचे तोटे आणि सन्मानाने जगण्याचे महत्त्व पटवून दिले.

·कौशल्य विकास: केवळ दारूचा धंदा सोडा असे सांगून त्या थांबल्या नाहीत, तर “उदरनिर्वाहासाठी काय करणार?” या प्रश्नाचे उत्तर त्यांनी शोधले. शेकडो महिलांना शिलाई मशीन वाटप केले, तरुणांना रोजगाराचे प्रशिक्षण दिले आणि त्यांना स्वतःचा उद्योग सुरू करण्यासाठी मदत केली.

·बँक कर्ज आणि शासकीय योजना: गुन्हेगारांचा शिक्का पुसून त्यांना बँकांकडून कर्ज मिळवून देण्यासाठी पोलीस दल स्वतः पुढे आले.

२.’भरोसा सेल’ आणि महिला सुरक्षा

पोलीस म्हटलं की तक्रारदाराला आजही भीती वाटते. मात्र, तेजस्विनी सातपुते यांनी पोलीस ठाण्यांचे वातावरण ‘मैत्रीपूर्ण’ करण्यावर भर दिला. विशेषतः महिलांच्या तक्रारींसाठी त्यांनी ‘भरोसा सेल’ अधिक सक्रिय केला.

कौटुंबिक हिंसाचार, छेडछाड किंवा सायबर क्राईमच्या बळी ठरलेल्या महिलांसाठी हा सेल एक आशेचा किरण ठरला. केवळ गुन्हा दाखल करणे हा उद्देश न ठेवता, समुपदेशनाच्या माध्यमातून अनेक तुटलेले संसार त्यांनी पुन्हा सांधले. महिला अधिकारी असल्याने पीडित स्त्रिया त्यांच्याकडे मोकळेपणाने आपली गाऱ्हाणी मांडू लागल्या, ज्यामुळे महिलांवरील अन्यायाला वाचा फोडणे सोपे झाले.

३. कोरोना काळातील ‘निर्भीड’ नेतृत्व

तेजस्वी सातपुते यांचे कार्य कोरोनाच्या जागतिक महामारीतही तितकेच उठून दिसले. लॉकडाऊनच्या काळात जेव्हा जनता घरात होती, तेव्हा हा अधिकारी रस्त्यावर उतरून कायदा आणि सुव्यवस्था राखत होता. परप्रांतीय मजुरांची सोय असो, औषधांचा पुरवठा असो किंवा विनाकारण फिरणाऱ्यांवर वचक असो, सातपुते मॅडम यांनी अत्यंत संवेदनशीलतेने आणि कौशल्याने परिस्थिती हाताळली. त्यांच्या या कामाची दखल घेऊनच सोशल मीडियावर त्यांना ‘लेडी सिंघम’ म्हणून ओळख मिळाली.

४. राष्ट्रीय स्तरावर ‘ऑपरेशन परिवर्तन’ची दखल

कोणतेही कार्य प्रामाणिकपणे केले की त्याची पावती मिळतेच. तेजस्विनी सातपुते यांच्या ‘ऑपरेशन परिवर्तन’ची दखल केवळ महाराष्ट्रानेच नाही तर केंद्र सरकारने आणि आंतरराष्ट्रीय संस्थांनीही घेतली.

·फिक्की (FICCI) पुरस्कार: पोलीस दलात आधुनिक आणि मानवी दृष्टिकोन राबवल्याबद्दल त्यांना प्रतिष्ठित ‘फिक्की स्मार्ट पोलिसिंग’ पुरस्काराने सन्मानित करण्यात आले.

·आंतरराष्ट्रीय कीर्ती: अनेक परदेशी शिष्टमंडळांनी सोलापूरला भेट देऊन या पॅटर्नचा अभ्यास केला. “पोलीस दंडाचा वापर न करता लोकांचे हृदयपरिवर्तन कसे करू शकतात?” याचे हे जागतिक उदाहरण ठरले.

५.स्पर्धा परीक्षा देणाऱ्या युवकांसाठी प्रेरणास्थान

तेजस्वी सातपुते यांचा स्वतःचा प्रवासही अत्यंत संघर्षाचा राहिला आहे (जो आपण भाग १ मध्ये वाचलाच आहे). म्हणूनच त्यांना ग्रामीण भागातील मुलांच्या अडचणींची पूर्ण जाणीव आहे. त्या अनेकदा शाळा, महाविद्यालयांमध्ये जाऊन विद्यार्थ्यांशी संवाद साधतात.

त्यांच्या यशाचे ३ महत्त्वाचे मंत्र:
१. सातत्य (Consistency): यूपीएससी असो किंवा आयुष्य, रोज थोडे थोडे पण सातत्याने काम करणे गरजेचे आहे.
२. पर्याय (Plan B): स्पर्धा परीक्षेची तयारी करताना आपल्याकडे नेहमी एक बॅकअप प्लॅन असावा, जेणेकरून अपयश आले तरी खचून जाणार नाही.
३. सामाजिक भान: केवळ अधिकारी बनणे हे ध्येय न ठेवता, समाजासाठी आपण काय योगदान देऊ शकतो याचा विचार करणे महत्त्वाचे आहे.

६. व्यक्तिगत आयुष्य आणि साधी राहणी

इतक्या मोठ्या हुद्द्यावर असूनही तेजस्वी सातपुते यांची राहणी अत्यंत साधी आहे. सोशल मीडियावर त्यांचे शेतात काम करतानाचे किंवा कुटुंबासोबतचे फोटो पाहिल्यावर त्यांचा साधेपणा दिसून येतो. “मी आधी एक सामान्य नागरिक आहे आणि मग पोलीस अधिकारी,” हा त्यांचा विचार त्यांना लोकांच्या अधिक जवळ नेतो.

आयपीएस तेजस्वी सातपुते यांचे कार्य हे केवळ पोलीस दलापुरते मर्यादित नाही, तर ते सामाजिक क्रांतीचे एक प्रतीक आहे. ‘ऑपरेशन परिवर्तन’च्या माध्यमातून त्यांनी केवळ दारूचे धंदे बंद केले नाहीत, तर हजारो कुटुंबांना अंधारातून प्रकाशाकडे नेले. आजच्या तरुण पिढीसाठी त्या एक आयडॉल आहेत.

तुम्हाला तेजस्वी सातपुते यांचे कोणते काम सर्वात जास्त आवडते? आम्हाला कमेंटमध्ये नक्की सांगा!