IPS डी. रुपा: भ्रष्टाचाराविरुद्ध लढणारी आणि ४० वेळा बदली झालेली ‘निर्भया’
मुंबई : निर्भीड समाचार वृत्तसेवा
भारतीय पोलीस सेवेचा गणवेश अंगावर चढवला की, अनेकजण व्यवस्थेशी जुळवून घेतात. पण काही अधिकारी असे असतात जे व्यवस्थेतील सडकेपणा उघडा पाडण्यासाठी स्वतःची कारकीर्द पणाला लावतात. आयपीएस डी. रुपा हे अशाच एका दुर्मिळ व्यक्तिमत्त्वाचे नाव आहे.
कर्नाटकातील दावणगेरे येथे जन्मलेल्या रुपा यांनी केवळ गुन्हेगारांशीच नव्हे, तर व्यवस्थेतील भ्रष्ट साखळीशीही दोन हात केले आहेत. त्यांच्या २० वर्षांच्या कारकिर्दीत झालेल्या ४० हून अधिक बदल्या हे त्यांच्या प्रामाणिकपणाचे आणि तडजोड न करण्याच्या वृत्तीचे जिवंत प्रमाणपत्र आहे.
१. सुरुवातीचा प्रवास आणि पहिल्याच पदावर ‘धडाका’
डी. रुपा यांनी २००० साली युपीएससी परीक्षेत संपूर्ण भारतात ४३ वा क्रमांक पटकावला होता. त्यांची कारकीर्द सुरुवातीपासूनच वादळी ठरली. २००४ मध्ये धारवाडच्या पोलीस अधीक्षक असताना त्यांनी तत्कालीन मध्य प्रदेशच्या मुख्यमंत्री उमा भारती यांना अटक करण्याचे धाडस दाखवले होते. एका मुख्यमंत्री पदावर असलेल्या व्यक्तीला अटक करणे हे कोणत्याही तरुण अधिकाऱ्यासाठी मोठे आव्हान असते, पण रुपा यांनी कायद्याची अंमलबजावणी करण्यास मागेपुढे पाहिले नाही.
२. तुरुंग प्रशासनातील भ्रष्टाचाराचा पर्दाफाश
डी. रुपा यांच्या कारकिर्दीतील सर्वात महत्त्वाचा टप्पा म्हणजे बेंगळुरूच्या मध्यवर्ती कारागृहात (परप्पना अग्रहारा) त्यांनी केलेला ‘धडाका’. २०१७ मध्ये जेव्हा त्या कारागृह विभागात डीआयजी (DIG) होत्या, तेव्हा त्यांनी अण्णा द्रमुकच्या नेत्या व्ही. के. शशिकला यांना तुरुंगात मिळत असलेल्या राजेशाही सवलती उघड केल्या. शशिकला यांच्यासाठी तुरुंगात स्वतंत्र स्वयंपाकघर आणि विशेष भेटीची सोय करण्यासाठी २ कोटी रुपयांची लाच वरिष्ठ अधिकाऱ्यांना दिली गेल्याचा खळबळजनक दावा त्यांनी आपल्या अहवालात केला होता. या धाडसी दाव्यामुळे अख्ख्या देशाचे लक्ष या प्रकरणाकडे वेधले गेले, जरी यासाठी त्यांना तत्काळ बदलीचा सामना करावा लागला.
३. ‘व्हीव्हीआयपी’ संस्कृतीला लगाम
रुपा यांनी केवळ भ्रष्टाचारावरच नव्हे, तर राजकारण्यांच्या ‘व्हीव्हीआयपी’ वृत्तीवरही प्रहार केला. त्यांनी अनेक आमदारांच्या आणि खासदारांच्या ताफ्यातील अतिरिक्त सुरक्षा रक्षक आणि अनधिकृत सरकारी वाहने काढून घेतली. “ब्युरोक्रेसी जेव्हा बदलीच्या भीतीतून बाहेर पडेल, तेव्हाच आपण जगातील सर्वोत्तम व्यवस्था निर्माण करू शकू,” असे त्यांचे ठाम मत आहे. त्यांच्या या निर्भयतेमुळे सामान्य जनतेत त्यांची प्रतिमा ‘लेडी सिंघम’ अशी बनली आहे.
४. बहुआयामी व्यक्तिमत्व
डी. रुपा या केवळ एक कडक शिस्तीच्या पोलीस अधिकारीच नाहीत, तर त्या एक उत्तम भरतनाट्यम नृत्यांगना आणि शास्त्रीय संगीत गायिका देखील आहेत. त्यांनी एका कन्नड चित्रपटात पार्श्वगायनही केले आहे. पोलीस सेवेतील ताणतणाव आणि कलेची उपासना यांचा त्यांनी जो मेळ घातला आहे, तो थक्क करणारा आहे.
५. ताजी स्थिती आणि पदोन्नती
नुकत्याच मिळालेल्या माहितीनुसार (मे २०२६), डी. रुपा यांना कर्नाटक उच्च न्यायालयाच्या निर्देशानंतर अतिरिक्त पोलीस महासंचालक (ADGP) या पदावर पदोन्नती देण्यात आली आहे. सध्या त्या ‘बेंगळुरू मेट्रोपॉलिटन टास्क फोर्स’ (BMTF) मध्ये कार्यरत आहेत. दरम्यानच्या काळात आयएएस रोहिणी सिंधुरी यांच्याशी झालेला त्यांचा सार्वजनिक वाद आणि त्यानंतर न्यायालयात सुरू असलेल्या कायदेशीर लढाया यामुळे त्या सतत चर्चेत राहिल्या आहेत.
डी. रुपा यांचे जीवन हे सिद्धांतांशी तडजोड न करणाऱ्या अधिकाऱ्याचा संघर्ष दर्शवते. भ्रष्टाचाराच्या चिखलात असूनही त्यांनी स्वतःचे चारित्र्य निष्कलंक ठेवले आहे. त्यांच्या वाट्याला आलेले संघर्ष हे सिद्ध करतात की, प्रामाणिकपणाची किंमत अनेकदा बदल्या आणि वादांच्या स्वरूपात मोजावी लागते. तरीही, त्यांनी कधीही आपला बाणा सोडला नाही. भारताच्या तरुण पिढीसाठी, विशेषतः नागरी सेवेत येऊ इच्छिणाऱ्या मुलींसाठी डी. रुपा या ‘निर्भयतेचे प्रतीक’ आहेत.
