सुरांचा अष्टपैलू ‘आशा’दीप मालवला; एका सुवर्णयुगाचा अंत!

मुंबई : निर्भीड समाचार वृत्तसेवा

भारतीय संगीतविश्वातील एक तेजस्वी नक्षत्र, ज्यांच्या आवाजाने आठ दशकांहून अधिक काळ रसिकहृदयावर अधिराज्य गाजवले, त्या ज्येष्ठ पार्श्वगायिका आशा भोसले यांचे वयाच्या ९२ व्या वर्षी निधन झाले. १२ एप्रिल २०२६ हा दिवस भारतीय संस्कृती आणि संगीत इतिहासातील एक काळा दिवस म्हणून नोंदवला जाईल. आशाताईंच्या जाण्याने केवळ एक गायिका हरपली नाही, तर भारतीय चित्रपट संगीताचा एक जिवंत इतिहास, एक ऊर्जास्त्रोत आणि अष्टपैलू प्रतिभेचे चालतेबोलते विद्यापीठ काळाच्या पडद्याआड गेले आहे.

अष्टपैलू सुरांचे लेणे: आशा भोसले यांचा सांगीतिक जीवनप्रवास
भारतीय संगीतविश्वातील एक तेजस्वी नक्षत्र आणि अष्टपैलू सुरांची जादूगार म्हणजे आशा भोसले. ज्यांच्या आवाजाने केवळ चित्रपटसृष्टीच नाही, तर रसिकहृदयावर आठ दशकांहून अधिक काळ राज्य केले, अशा आशाताईंचे व्यक्तित्व आणि त्यांचे गाणे म्हणजे संघर्षातून फुलेले एक नंदनवन आहे.

१. सुरुवातीचा काळ आणि कौटुंबिक पार्श्वभूमी
आशा भोसले यांचा जन्म ८ सप्टेंबर १९३३ रोजी सांगलीतील एका संगीतप्रेमी कुटुंबात झाला. त्यांचे वडील पंडित दीनानाथ मंगेशकर हे शास्त्रीय गायक आणि नाट्यसंगीतकार होते. आशाताई अवघ्या नऊ वर्षांच्या असताना वडिलांचे निधन झाले आणि संपूर्ण कुटुंबाची जबाबदारी त्यांच्यावर आणि थोरली बहीण लता मंगेशकर यांच्यावर आली. कुटुंबाच्या उदरनिर्वाहासाठी त्यांनी वयाच्या १० व्या वर्षी ‘माझा बाळ’ (१९४३) या मराठी चित्रपटात ‘चला चला नव बाळा’ हे पहिले गाणे गायले.
२. संघर्षातून स्वतःची ओळख
हिंदी चित्रपटसृष्टीत पदार्पण करताना आशाताईंसमोर मोठे आव्हान होते. त्या काळात लता मंगेशकर, गीता दत्त आणि शमशाद बेगम यांसारख्या दिग्गज गायिकांचे वर्चस्व होते. सुरुवातीच्या काळात त्यांना अशा नायिकांसाठी गाणी मिळत असत, ज्यांच्या वाट्याला मुख्य भूमिका नसायच्या. मात्र, आशाताईंनी कधीही हार मानली नाही. त्यांनी प्रत्येक संधीचे सोने केले आणि आपल्या आवाजात वैविध्य आणले.
३. वैयक्तिक आयुष्यातील वादळे
आशाताईंचे वैयक्तिक आयुष्य अनेक चढ-उतारांनी भरलेले होते. वयाच्या अवघ्या १६ व्या वर्षी त्यांनी कुटुंबाच्या विरोधात जाऊन ३१ वर्षांच्या गणपतराव भोसले यांच्याशी विवाह केला. मात्र, हा संसार फार काळ टिकला नाही. त्यानंतर दोन मुलांसह आणि गरोदर असताना त्यांनी सासर सोडले आणि पुन्हा माहेरी परतल्या. हा काळ त्यांच्यासाठी अत्यंत कठीण होता, पण संगीतानेच त्यांना सावरले. नंतरच्या काळात राहुल देव बर्मन (आर. डी. बर्मन) यांच्याशी झालेल्या विवाहाने त्यांच्या आयुष्यात सुरांची एक नवी पहाट आणली.
४. सांगीतिक क्रांती आणि आर. डी. बर्मन पर्व
ओ. पी. नय्यर, एस. डी. बर्मन आणि आर. डी. बर्मन यांसारख्या संगीतकारांनी आशाताईंच्या आवाजातील वेगळेपण ओळखले. विशेषतः आर. डी. बर्मन यांच्यासोबत त्यांनी भारतीय संगीतात एक सुवर्ण अध्याय लिहिला.
पाश्चात्य संगीताचा प्रभाव: ‘दम मारो दम’, ‘पिया तू अब तो आजा’ यांसारख्या गाण्यांनी पाश्चात्य संगीताला भारतीय बाज दिला.
गझल आणि शास्त्रीय संगीत: ‘उमराव जान’ मधील ‘दिल चीज क्या है’ सारख्या गझल गाताना त्यांनी आपल्या शास्त्रीय ज्ञानाची चुणूक दाखवून दिली.
मराठी भावगीते: ‘तरुण आहे रात्र अजुनी’, ‘बुगडी माझी सांडली गं’ अशी अजरामर मराठी गाणी आजही मराठी मनावर गारूड घालून आहेत.
५. जागतिक विक्रम आणि सन्मान
आशा भोसले यांच्या नावावर अनेक जागतिक विक्रमांची नोंद आहे:
गिनीज बुक ऑफ वर्ल्ड रेकॉर्ड: जगातील सर्वाधिक गाणी (१२,००० हून अधिक) रेकॉर्ड करणारी गायिका म्हणून त्यांची नोंद झाली आहे.
पुरस्कार: भारत सरकारने त्यांना पद्मविभूषण (२००८) आणि दादासाहेब फाळके पुरस्कार (२०००) देऊन गौरविले आहे. महाराष्ट्र शासनाने त्यांना सर्वोच्च ‘महाराष्ट्र भूषण’ पुरस्कारानेही सन्मानित केले आहे.
६. एक प्रेरणादायी व्यक्तिमत्व

संघर्षातून सावरलेले ‘स्वराज्य’
८ सप्टेंबर १९३३ रोजी सांगलीत जन्मलेल्या आशाताईंचा प्रवास सोपा नव्हता. वडील पंडित दीनानाथ मंगेशकर यांच्या निधनानंतर, अवघ्या नऊ वर्षांच्या असताना त्यांच्या खांद्यावर कुटुंबाची जबाबदारी आली. थोरली बहीण लता मंगेशकर यांच्या अफाट यशाच्या सावलीत स्वतःची वेगळी ओळख निर्माण करणे हे एक हिमालयासारखे आव्हान होते. सुरुवातीच्या काळात त्यांना अशा नायिकांसाठी गाणी मिळत असत, ज्यांच्या वाट्याला मुख्य भूमिका नसायच्या किंवा ज्या खलनायिका असायच्या. मात्र, आशाताईंनी कधीही हार मानली नाही. त्यांनी आपल्या आवाजातील ‘खट्याळपणा’ आणि ‘ऊर्जा’ ओळखून स्वतःची एक स्वतंत्र ‘आशा धाटणी’ तयार केली.

आवाजातील अष्टपैलुत्व आणि प्रयोगशीलता
आशाताईंच्या आवाजाचे सर्वात मोठे वैशिष्ट्य म्हणजे त्याचे वैविध्य. त्यांनी केवळ चित्रपट गीते गायली नाहीत, तर भावगीते, भक्तीगीते, गझल, लावणी आणि पाश्चात्य धाटणीची पॉप गाणीही तितक्याच ताकदीने पेलली. ओ. पी. नय्यर आणि आर. डी. बर्मन पर्व: ओ. पी. नय्यर यांच्या संगीतातून त्यांनी ‘हौस’ आणि ‘नखरा’ सुरांमध्ये आणला, तर आर. डी. बर्मन यांच्यासोबत त्यांनी भारतीय संगीतात ‘वेस्टर्न टच’ देऊन क्रांती घडवली. ‘दम मारो दम’ पासून ते ‘पिया तू अब तो आजा’ पर्यंतच्या गाण्यांनी त्यांना ‘क्वीन ऑफ कॅबरे’ ही ओळख दिली.

गझल आणि अभिजात संगीत: जेव्हा लोकांना वाटले की आशाताई फक्त उडत्या चालींची गाणी गातात, तेव्हा त्यांनी ‘उमराव जान’ मधील ‘दिल चीज क्या है’ आणि ‘इन आँखों की मस्ती के’ सारख्या गझल गाऊन सर्वांना थक्क केले. त्यांच्या आवाजातील तो सात्विक आणि हळवा कोपरा रसिकांच्या काळजाला स्पर्श करून गेला.

मराठी मनाचे लाडके ‘स्वर’
आशाताईंचे मराठी सुरांशी नाते अत्यंत घट्ट होते. ‘तरुण आहे रात्र अजुनी’, ‘बुगडी माझी सांडली गं’, ‘विठ्ठला तू वेडा कुंभार’ अशी एक ना अनेक गाणी आजही प्रत्येक मराठी घरात गुंजतात. त्यांच्या आवाजातील ती ‘मराठी मातीची ओढ’ आणि शब्दांचा स्पष्ट उच्चार यामुळे त्यांनी मराठी भावगीत विश्वात स्वतःचे अढळ स्थान निर्माण केले.

विक्रमी कारकीर्द आणि जागतिक सन्मान
गिनीज बुक ऑफ वर्ल्ड रेकॉर्डने त्यांना जगातील सर्वाधिक गाणी रेकॉर्ड करणारी कलाकार म्हणून मान्यता दिली आहे. ११ हजारांहून अधिक गाणी आणि २० पेक्षा जास्त भाषांमध्ये त्यांनी आपली कला सादर केली. भारत सरकारने त्यांना पद्मविभूषण आणि दादासाहेब फाळके पुरस्कार देऊन गौरव केला. पण त्यांच्यासाठी खरा पुरस्कार म्हणजे कोट्यवधी रसिकांचे प्रेम होते, जे त्यांनी शेवटच्या श्वासापर्यंत जपले.

खाजगी आयुष्यातील वादळे आणि जिद्द
आशाताईंचे वैयक्तिक आयुष्य अनेक वादळांनी भरलेले होते. कमी वयात केलेले लग्न, त्यानंतर आलेले एकटेपण आणि मुलांची जबाबदारी, या सर्व संकटांना त्यांनी धैर्याने तोंड दिले. त्यांच्या जीवनाकडे पाहिल्यास असे लक्षात येते की, त्या केवळ एक कलाकार नव्हत्या, तर त्या एक ‘फायटर’ होत्या. वयाच्या ९० व्या वर्षीही त्यांनी स्टेजवर लाईव्ह परफॉर्मन्स देऊन “वय हा केवळ एक आकडा आहे” हे जगाला दाखवून दिले.

चिरतरुण ऊर्जेचा निरोप
आशाताईंच्या जाण्याने मंगेशकर कुटुंबातील आणि भारतीय संगीत क्षेत्रातील एक महत्त्वाचा दुवा निखळला आहे. लतादीदींच्या निधनानंतर आशाताईंनी कुटुंबाचा आधारवड म्हणून भूमिका निभावली. आज त्या दोन्ही भगिनी स्वर्गाच्या दरबारात पुन्हा एकत्र आल्या असतील, अशी भावना प्रत्येक संगीतप्रेमीच्या मनात आहे.

देह नश्वर असतो, पण ‘सूर’ अमर असतात. आशा भोसले यांचा देह आज आपल्यात नसला तरी, रेडिओवर लागणारे एखादे गाणे, टीव्हीवरचा एखादा कार्यक्रम किंवा मोबाईलमधील प्लेलिस्टमध्ये त्या सदैव जिवंत राहतील. जोपर्यंत भारतीय संगीत जिवंत आहे, तोपर्यंत आशाताईंचा आवाज या जगाला आनंद देत राहील. एक अष्टपैलू व्यक्तिमत्व, एक खट्याळ आवाज आणि एक जिद्दी स्त्री म्हणून आशा भोसले यांचे नाव इतिहासात सुवर्णाक्षरांनी कोरले जाईल.
भावपूर्ण श्रद्धांजली!