बिरसा मुंडा पुण्यतिथी: जल, जंगल अन् जमिनीच्या लढ्याचे महानायक!

मुंबई : निर्भीड समाचार वृत्तसेवा

भारतीय स्वातंत्र्यलढ्याचा इतिहास केवळ काही विशिष्ट नेत्यांच्या किंवा मैदानी प्रदेशातील आंदोलनांच्या भोवती मर्यादित नाही. या देशाच्या स्वातंत्र्यासाठी, स्वाभिमानासाठी आणि स्वतःच्या संस्कृतीच्या रक्षणासाठी देशाच्या दुर्गम भागातील जंगलांमधून आणि डोंगरांमधून एकाच वेळी अनेक महासंग्राम खेळले गेले. यातील सर्वात रक्तरंजित, तीव्र आणि मार्गदर्शक ठरलेला लढा म्हणजे छोटानागपूरच्या पठारावर पेटलेला ‘उलगुलान’ (महान बंड). आणि या महाविद्रोहाचे एकमेव आणि अद्वितीय नायक होते— क्रांतीसूर्य जननायक बिरसा मुंडा.

अवघ्या २५ वर्षांचे आयुष्य लाभलेल्या एका आदिवासी तरुणाने देशातील सर्वात बलाढ्य ब्रिटिश साम्राज्य आणि त्यांना साथ देणाऱ्या जुलमी जमीनदार, सावकार यांच्याविरुद्ध उभे केलेले आव्हान आजही जगभरातील क्रांतीकारकांसाठी आणि शोषितांसाठी आशेचा किरण आहे. बिरसा मुंडा केवळ एक स्वातंत्र्यसैनिक नव्हते, तर ते एक महान समाजसुधारक, अध्यात्मिक मार्गदर्शक आणि आदिवासी अस्मितेचे रक्षक होते.

बालपण, शिक्षण आणि शोषणाची जाणीव
बिरसा मुंडा यांचा जन्म १५ नोव्हेंबर १८७५ रोजी सध्याच्या झारखंड राज्यातील रांची जवळील ‘उलिहातू’ या छोट्याशा गावात झाला. अत्यंत गरिबीत त्यांचे बालपण गेले. त्यांचे प्राथमिक शिक्षण जयपाल नाग यांच्या मार्गदर्शनाखाली झाले. पुढे त्यांच्या कुशाग्र बुद्धिमत्तेमुळे त्यांना चाईबासा येथील ‘जर्मन इव्हँजेलिकल लुथरन मिशन स्कूल’मध्ये प्रवेश मिळाला. या शाळेत प्रवेश मिळवण्यासाठी आणि शिक्षणासाठी त्यांना नाईलाजाने ख्रिश्चन धर्म स्वीकारावा लागला आणि त्यांचे नाव ‘बिरसा डेव्हिड’ ठेवण्यात आले.शाळेत शिक्षण घेत असतानाच इंग्रज अधिकारी आणि ख्रिश्चन मिशनरी आदिवासी संस्कृतीची, त्यांच्या परंपरांची कशी टर उडवतात आणि त्यांना ‘मागासलेले’ म्हणून हिणवतात, हे त्यांनी जवळून पाहिले. मिशनरींच्या या भेदभावामुळे आणि मानसिक छळामुळे बिरसा यांचे मन विदीर्ण झाले. त्यांनी इंग्रजांच्या या छुप्या सांस्कृतिक आक्रमणाविरुद्ध आवाज उठवला आणि मिशनरी शाळा सोडली. त्यांनी पुन्हा आपल्या मूळ मुंडा संस्कृतीचा स्वीकार केला आणि ते जंगलातील आपल्या बांधवांच्या हक्कांच्या रक्षणासाठी मैदानात उतरले.

‘उलगुलान’चा शंखनाद: जल, जंगल आणि जमिनीचा लढा
ब्रिटिश राजवटीने आदिवासींच्या पारंपारिक ‘खुंटकट्टी’ (सामूहिक शेती पद्धत) व्यवस्थेवर गदा आणली होती. ‘जमीनदारी कायदा’ लागू करून आदिवासींच्या जमिनी बळकावल्या गेल्या. निसर्गाला देव मानणाऱ्या आणि जंगलावर आपला पिढ्यानपिढ्यांचा हक्क सांगणाऱ्या मुंडा, ओरावं आणि इतर आदिवासी जमातींना त्यांच्याच जमिनीवरून बेदखल केले गेले. ब्रिटिश अधिकारी, जमीनदार, कंत्राटदार आणि दलाल (ज्यांना आदिवासी भाषेत ‘दिकू’ म्हणजेच बाहेरील शोषक म्हटले जाई) यांनी आदिवासींचे प्रचंड आर्थिक आणि शारीरिक शोषण सुरू केले.

या अन्यायाविरुद्ध तरुण बिरसा मुंडा यांनी बंड पुकारले. त्यांनी आपल्या बांधवांना एकत्र करून घोषणा दिली:
“राणीचे राज्य संपले असून आता आपले राज्य सुरू झाले आहे!” (महारानी राज तुडू जाना, अबुआ राज एटेजाना)

बिरसा यांनी पुकारलेल्या या महाविद्रोहाला ‘उलगुलान’ म्हटले जाते. हा केवळ एक सशस्त्र लढा नव्हता, तर तो राजकीय, आर्थिक आणि सांस्कृतिक स्वातंत्र्याचा जाहीरनामा होता. त्यांनी आदिवासींना इंग्रजांना कोणताही कर (महसूल) न देण्याचे आवाहन केले.

सांस्कृतिक पुनरुत्थान आणि समाजसुधारणा
बिरसा मुंडा यांनी ओळखले होते की, बलाढ्य शत्रूविरुद्ध लढण्यासाठी समाज आतून मजबूत, व्यसनमुक्त आणि संघटित असणे गरजेचे आहे. त्यांनी अंधश्रद्धा, प्राण्यांचे बळी देणे, जादूटोणा आणि दारूचे व्यसन यांविरुद्ध मोठी मोहीम उघडली. त्यांनी लोकांना स्वच्छतेचे महत्त्व पटवून दिले, गोवंश रक्षणाचा संदेश दिला आणि निसर्गाची पूजा करण्याचे आवाहन केले.त्यांच्या या मानवतावादी आणि अध्यात्मिक विचारांमुळे लोक त्यांना ‘धरती आबा’ (जगाचे पिता) म्हणून पूजू लागले. लोक त्यांना देवाचा अवतार मानू लागले. बिरसा यांनी विखुरलेल्या आदिवासी समाजाला एका सूत्रात बांधले, ज्यामुळे ब्रिटिशांच्या पायाखालची वाळू सरकली.

डोंबारी टेकडीवरील जालियनवाला बाग!
बिरसा मुंडा यांच्या नेतृत्वाखाली आदिवासींनी इंग्रज सरकारविरुद्ध गनिमी काव्याने (Guerrilla Warfare) युद्ध पुकारले. धनुष्यबाण, कुऱ्हाडी आणि भाल्यांच्या जोरावर त्यांनी आधुनिक बंदुका आणि तोफा असणाऱ्या ब्रिटिश सैन्याला अनेकवेळा धूळ चारली. खूंटी, तामार, चाईबासा या भागात इंग्रज सरकारचा अंमल पूर्णपणे मोडून पडला होता.

या युद्धाचा सर्वोच्च बिंदू ९ जानेवारी १९०० रोजी डोंबारी टेकडीवर (Dombari Hill) पाहायला मिळाला. बिरसा मुंडा आपल्या हजारो अनुयायांसह या टेकडीवर सभा घेत होते. ब्रिटिशांच्या सैन्याने संपूर्ण टेकडीला वेढा घातला आणि अचानक अंधाधुंद गोळीबार सुरू केला. निशस्त्र आणि पारंपरिक शस्त्रे असलेल्या आदिवासींवर क्रूरपणे गोळ्या झाडण्यात आल्या. यात शेकडो आदिवासी स्त्री-पुरुष आणि मुले शहीद झाली. हा नरसंहार पंजाबच्या जालियनवाला बाग हत्याकांडापेक्षाही भीषण होता, मात्र इतिहासाच्या पानांवर या बलिदानाला योग्य स्थान मिळाले नाही.

अमर बलिदान आणि वारसा
डोंबारी टेकडीवरील नरसंहारानंतरही बिरसा इंग्रजांच्या हाती लागले नाहीत. मात्र, ब्रिटिशांनी त्यांच्यावर ५०० रुपयांचे बक्षीस ठेवले (जी त्या काळी प्रचंड मोठी रक्कम होती). अखेर, ३ मार्च १९०० रोजी चक्रधरपूरच्या जंगलातून पैशाच्या लालसेपोटी काही फितुरांनी दिलेल्या माहितीच्या आधारे बिरसा मुंडा यांना झोपेत असताना अटक करण्यात आली. त्यांना रांचीच्या कारागृहात डांबण्यात आले. तिथे त्यांच्यावर अमानुष छळ करण्यात आला. ९ जून १९०० रोजी तुरुंगातच संशयास्पद स्थितीत अवघ्या २५ व्या वर्षी या महानायकाने अंतिम श्वास घेतला. सरकारी कागदपत्रात त्यांच्या मृत्यूचे कारण ‘कॉलरा’ (पटकी) असे दाखवले गेले, परंतु त्यांना हळूहळू विष देऊन मारण्यात आले असा इतिहासकारांचा दाट संशय आहे.

संपादकीय मत: आजच्या काळात बिरसा मुंडा यांच्या विचारांची प्रासंगिकता
जननायक बिरसा मुंडा यांचे विचार आणि त्यांचा लढा आजही संपलेला नाही. आज भारत स्वतंत्र झाला असला, तरी जल, जंगल आणि जमिनीचा प्रश्न पूर्णपणे मिटलेला नाही. कॉर्पोरेट कंपन्या आणि विकासाच्या नावाखाली आजही आदिवासींना त्यांच्या मूळ अधिवासातून विस्थापित व्हावे लागत आहे. निसर्गाचा समतोल ढासळत असताना, बिरसा मुंडा यांनी दिलेला निसर्गपूजेचा आणि शाश्वत विकासाचा संदेश आज संपूर्ण जगाला मार्गदर्शक ठरणारा आहे.

क्रांतीसूर्याला पुण्यतिथीनिमित्त विनम्र अभिवादन: विझणार नाही उलगुलानचा विचार!
अवघ्या २५ वर्षांच्या आयुष्यात गुलामगिरीच्या छाताडावर पाय देऊन आदिवासी अस्मितेचा झेंडा रोखणाऱ्या ‘धरती आबा’ जननायक बिरसा मुंडा यांच्या बलिदानाला आज अनेक वर्षे पूर्ण होत आहेत. आजही त्यांचा लढा आणि त्यांनी दिलेला ‘उलगुलान’चा विचार आदिवासी पाड्यांमध्ये, दऱ्याखोऱ्यांमध्ये आणि शोषित जनतेच्या काळजात जिवंत आहे. आज त्यांच्या पुण्यतिथीनिमित्त त्यांच्या स्मृतीस आणि अद्वितीय बलिदानास कोटी कोटी प्रणाम करताना, त्यांनी दाखवलेल्या जल, जंगल, जमीन आणि स्वाभिमानाच्या मार्गावर चालण्याची प्रतिज्ञा घेणे, हीच त्यांना खरी आदरांजली ठरेल.