राजर्षी शाहू महाराज जयंती विशेष संपादकीय लेख!

मुंबई : निर्भीड समाचार वृत्तसेवा

२६ जून हा दिवस महाराष्ट्राच्या आणि देशाच्या सामाजिक इतिहासातील अत्यंत सुवर्णक्षण आहे. हा दिवस म्हणजेच बहुजन प्रतिपालक, अखंड महाराष्ट्राचे आराध्य दैवत, आणि सामाजिक क्रांतीचे अग्रदूत लोकराजा राजर्षी छत्रपती शाहू महाराज यांची जयंती. शाहू महाराजांचे संपूर्ण जीवन आणि कार्य म्हणजे केवळ एका संस्थानाचा कारभार नव्हता, तर ती शोषित, पीडित आणि वंचित घटकांच्या उत्थानासाठी उभारलेली एक प्रचंड मोठी चळवळ होती. शिवछत्रपतींच्या स्वराज्याची संकल्पना खऱ्या अर्थाने ‘रयतेचे राज्य’ म्हणून प्रत्यक्षात आणण्याचे महान कार्य शाहू महाराजांनी आपल्या कोल्हापूर संस्थानात केले. आज त्यांच्या जयंती निमित्ताने त्यांच्या क्रांतिकारी विचारांचा आणि कार्याचा वेध घेणे हे केवळ औचित्य नाही, तर काळाची गरज आहे.

आरक्षणाचे जनक आणि सामाजिक समतेचा पाया
शाहू महाराजांचे सर्वात मोठे आणि ऐतिहासिक पाऊल म्हणजे त्यांनी २६ जुलै १९०२ रोजी कोल्हापूर संस्थानात मागासवर्गीय आणि बहुजन समाजासाठी जाहीर केलेला ५० टक्के आरक्षणाचा कायदा हा होय. त्या काळात प्रशासकीय व्यवस्थेवर ठराविक उच्चवर्गीयांचे वर्चस्व होते. बहुजन, दलित आणि वंचित समाजाला सत्तेत आणि प्रशासनात वाटा मिळाल्याशिवाय खरी सामाजिक समता येणार नाही, हे महाराजांनी ओळखले होते. त्यामुळेच त्यांना ‘भारतीय आरक्षणाचे जनक’ मानले जाते. केवळ कायदा करून ते थांबले नाहीत, तर त्यांनी मागासवर्गीय उमेदवारांना प्रशासनात थेट नोकऱ्या देऊन सत्तेचे विकेंद्रीकरण केले. हा निर्णय तत्कालीन भारतातील सामाजिक विषमतेवर ओढलेला सर्वात मोठा प्रहार होता.

बहुजन शिक्षणाची पंढरी आणि मोफत शिक्षण
शिक्षणाशिवाय कोणत्याही देशाची आणि समाजाची उन्नती होऊ शकत नाही,” या विचारांवर शाहू महाराजांचा गाढ विश्वास होता. म्हणूनच त्यांनी २५ जुलै १९१७ रोजी कोल्हापूर संस्थानात प्राथमिक शिक्षण सक्तीचे आणि मोफत करण्याचा क्रांतिकारी जाहीरनामा काढला. ग्रामीण भागातील गरीब आणि बहुजन मुले शिक्षणापासून वंचित राहू नयेत, यासाठी त्यांनी कोल्हापुरात विविध जाती-धर्मांच्या विद्यार्थ्यांसाठी वसतिगृहांची साखळी (Hostel Movement) सुरू केली. मराठा, जैन, लिंगायत, मुस्लिम, महार, चांभार अशा सर्व समाजांसाठी स्वतंत्र आणि एकत्रित वसतिगृहे उभारून त्यांनी शिक्षणाची दारे सर्वांसाठी खुली केली. या वसतिगृहातून शिकून पुढे आलेल्या पिढ्यांनी महाराष्ट्राच्या वैचारिक जडणघडणीत मोठे योगदान दिले.

अस्पृश्यता निवारण आणि मानवी हक्कांची सनदशाहू महाराजांनी जातीव्यवस्थेच्या आणि अस्पृश्यतेच्या क्रूर रूढींवर थेट प्रहार केला. अस्पृश्य मानल्या गेलेल्या समाजातील लोकांना त्यांनी आपल्या दरबारात सन्मानाचे स्थान दिले. त्यांना मोटार ड्रायव्हर, आचारी, आणि प्रशासकीय अधिकारी म्हणून नियुक्त केले. दलितांना सार्वजनिक विहिरी, पाणवठे, आणि शाळांमध्ये समान प्रवेश मिळवून दिला.डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांमधील अफाट नेतृत्वगुण आणि बुद्धिमत्ता सर्वात आधी ओळखणाऱ्या द्रष्ट्या नेत्यांमध्ये शाहू महाराज अग्रभागी होते. त्यांनी डॉ. बाबासाहेबांच्या ‘मूकनायक’ वृत्तपत्राला मोठी आर्थिक मदत केली. तसेच १९२० च्या माणगाव परिषदेत शाहू महाराजांनी, “तुम्हाला तुमचा खरा नेता मिळाला आहे,” अशी घोषणा करून बाबासाहेबांचे नेतृत्व संपूर्ण देशासमोर आणले. हा इतिहास मानवी हक्कांच्या लढ्यातील अत्यंत महत्त्वाचा टप्पा मानला जातो.

महिला सक्षमीकरण आणि कायदेविषयक सुधारणा
स्त्री सुधारणेच्या बाबतीत शाहू महाराजांचे विचार अत्यंत पुरोगामी होते. त्यांनी महिलांना अनिष्ट प्रथांमधून मुक्त करण्यासाठी अनेक कायदे केले:

1. देवदासी प्रथा बंदी: समाजात धार्मिक नावाखाली होणारे महिलांचे शोषण थांबवण्यासाठी त्यांनी ११ नोव्हेंबर १९२० रोजी ऐतिहासिक ‘देवदासी प्रतिबंधक कायदा’ मंजूर केला.

2. अंतरजातीय व विधवा विवाहाला मान्यता: जातीभेद मोडून काढण्यासाठी त्यांनी संस्थानात अंतरजातीय विवाहाला कायदेशीर मान्यता दिली. तसेच विधवा पुनर्विवाहाचा कायदा करून स्त्रियांना सन्मानाने जगण्याचा हक्क दिला.

3. घटस्फोट व वारसा हक्क: महिलांना छळातून मुक्त करण्यासाठी घटस्फोटाचा अधिकार दिला आणि मालमत्तेत कायदेशीर वारसा हक्क मिळवून दिला.

शेती, उद्योग आणि कलांचे आश्रयदाते
शाहू महाराज केवळ सामाजिक सुधारक नव्हते, तर ते एक दूरदृष्टी असलेले अर्थतज्ज्ञ आणि उद्योगपती होते. कोल्हापूरचा शेतकरी पाण्यासाठी निसर्गावर अवलंबून राहू नये, म्हणून त्यांनी भोगावती नदीवर ‘राधानगरी धरण’ (लक्ष्मी तलाव) बांधण्याची महत्त्वाकांक्षी योजना आखली आणि पूर्ण केली. या धरणामुळे संपूर्ण कोल्हापूर परिसर सुजलाम् सुफलाम् झाला.शेतकऱ्यांच्या मालाला योग्य भाव मिळावा म्हणून त्यांनी कोल्हापुरात ‘शाहू छत्रपती स्पिनिंग अँड विव्हिंग मिल’ (शाहू मिल) सुरू केली आणि गुळाची बाजारपेठ स्थापन केली. कुस्ती या खेळाला राजाश्रय देऊन त्यांनी कोल्हापूरला ‘कुस्तीची पंढरी’ बनवले, तर संगीत, नाटक, चित्रकला आणि शिल्पकला या क्षेत्रांतील कलावंतांना सढळ हाताने मदत करून कोल्हापूरला सांस्कृतिक समृद्धी दिली.

उपसंहार: आजच्या काळातील शाहू विचारांची प्रासंगिकता
राजर्षी शाहू महाराजांनी ६ मे १९२२ रोजी वयाच्या अवघ्या ४७ व्या वर्षी या जगाचा निरोप घेतला. परंतु, त्यांनी आपल्या २८ वर्षांच्या कार्यकाळात जे काम केले, ते शतकानुशतके या देशाला दिशा दाखवणारे ठरेल. शाहू महाराजांना कानपूरच्या कुर्मी क्षत्रिय सभेने ‘राजर्षी’ (राजांमधील ऋषी) ही पदवी दिली, जी त्यांच्या लोककल्याणकारी कारभाराचे यथार्थ वर्णन करते.आज राजर्षी शाहू महाराजांच्या जयंती निमित्ताने आपण केवळ त्यांचे गुणगौरव करून चालणार नाही, तर त्यांनी दिलेला समता, बंधुता, आणि सामाजिक न्यायाचा विचार प्रत्यक्षात जगण्याची गरज आहे. जातीभेदमुक्त, शोषणमुक्त आणि सुशिक्षित समाज निर्माण करणे हीच या लोकराजाला खऱ्या अर्थाने दिलेली मोठी आदरांजली ठरेल.

लोकराजा राजर्षी छत्रपती शाहू महाराज यांच्या स्मृतीस कोटी कोटी वंदन!