वर्षभरात लोकल ट्रेनमध्ये दोन तरुण प्रवाशांची भरदिवसा, शेकडो लोकांच्या डोळ्यांदेखत झालेली निर्घृण हत्या ही केवळ एका गुन्हेगारीची घटना नाही. ही आपल्या समाजाच्या मानसिक दिवाळखोरीचे, सुन्नतेचे आणि मृत पावत चाललेल्या संवेदनशीलतेचे विदारक दर्शन आहे. लोकल सारख्या सार्वजनिक ठिकाणी, जिथे हजारो लोकांचा राबता असतो, तिथे दोन निष्पाप जीवांचा गळा चिरला जातो आणि संपूर्ण डबा केवळ ‘मूक प्रेक्षक’ (बायस्टँडर) बनून ते थरारक कृत्य पाहत राहतो, ही बाब अत्यंत निंदनीय आणि संपूर्ण मानवजातीला लाजवणारी आहे. या घटनेने आज पुन्हा एकदा गंभीर प्रश्न उपस्थित केला आहे—आपल्या डोळ्यांदेखत कोणाचा तरी जीव जात असताना आपण फक्त बघ्याची भूमिका का घेतो?

कायद्याची भीती संपली की माणुसकी संपली?
लोकल ट्रेन हे मुंबई आणि उपनगरांची जीवनवाहिनी मानली जाते. इथे रोज लाखो लोक एकमेकांच्या खांद्याला खांदा लावून प्रवास करतात. अशा गजबजलेल्या डब्यात दोन तरुणांवर धारदार शस्त्राने हल्ला होतो, ते तरुण स्वतःचा जीव वाचवण्यासाठी टाहो फोडतात, मदतीची याचना करतात; पण आजूबाजूला उभे असलेले सहप्रवासी त्यांना वाचवण्यासाठी पुढे सरसावत नाहीत. कोणीतरी आपल्या मोबाईलमध्ये त्या घटनेचा व्हिडिओ बनवण्याचा अघोरी प्रयत्न करतो, तर कोणीतरी स्वतःचा जीव वाचवण्यासाठी कोपऱ्यात लपून राहतो.

गुन्हेगाराला शेकडो लोकांच्या उपस्थितीतही गुन्हा करण्याचे धाडस होते, कारण त्याला माहीत असते की ही गर्दी केवळ ‘बघ्यांची’ आहे, ‘प्रतिकार करणाऱ्यांची’ नाही. जेव्हा गुन्हेगारांपेक्षा गुन्ह्याकडे डोळेझाक करणाऱ्यांची संख्या वाढते, तेव्हा अशा नराधमांचे मनोधैर्य अधिक वाढते. ही घटना हेच दर्शवते की, समाजात आता कायद्याची भीती तर उरलेली नाहीच, पण त्याहूनही भयंकर म्हणजे माणसाच्या मनातील माणुसकी आणि सहसंवेदना पूर्णपणे संपली आहे.

‘बघ्यांची भूमिका’ घेण्याची वाढती सामाजिक विकृती
आजच्या आधुनिक आणि डिजिटल युगात माणसाची संवेदना फक्त सोशल मीडियावरील ‘लाईक्स’ आणि ‘शेअर्स’ पुरती मर्यादित राहिली आहे. रस्त्यावर अपघात असो किंवा लोकलमध्ये झालेला जीवघेणा हल्ला, लोकांचा पहिला हात खिशातील मोबाईल काढून व्हिडिओ रेकॉर्ड करण्यासाठी पुढे सरसावतो, पण पीडिताला मदत करण्यासाठी नाही. या मानसिकतेला मानसशास्त्रात ‘बायस्टँडर इफेक्ट’ (Bystander Effect) म्हटले जाते, जिथे “मी कशाला मध्ये पडू? दुसरा कोणीतरी मदत करेल ना!” या विचारसरणीमुळे प्रत्येक जण मागे सरकतो.

परंतु, लोकल मधील या हत्येने या मानसिकतेची सर्वात क्रूर पातळी ओलांडली आहे. दोन तरुणांचा जीव जात असताना, रक्ताच्या चिळकांड्या उडत असताना, जर संपूर्ण डबा शांत बसू शकत असेल, तर आपण एका सुसंस्कृत समाजात राहतो असे म्हणायचा अधिकार आपल्याला उरलेला नाही. ही मूक संमती म्हणजेच गुन्ह्याला दिलेले सुप्त समर्थन आहे. जर त्या शेकडो लोकांपैकी केवळ चार ते पाच जणांनी एकजूट दाखवून त्या हल्लेखोराला रोखण्याचा प्रयत्न केला असता, किंवा त्याच्यावर वस्तू फेकल्या असत्या, तर कदाचित त्या दोन तरुणांचे प्राण वाचू शकले असते.

व्यवस्थेचे अपयश आणि रेल्वे सुरक्षेचा बोजवारा
या दुर्दैवी घटनेने रेल्वे प्रशासनाच्या आणि पोलिसांच्या सुरक्षा व्यवस्थेचेही धिंडवडे काढले आहेत. लोकल ट्रेनमध्ये हत्यार घेऊन फिरणारे गुन्हेगार मोकाट कसे फिरतात? रेल्वे स्थानकांवर होणारी सुरक्षा तपासणी आणि सीसीटीव्ही केवळ नावापुरतेच आहेत का? धावत्या ट्रेनमध्ये जेव्हा असा प्रकार घडतो, तेव्हा तात्काळ मदत मिळण्यासाठी असलेल्या यंत्रणा किती कुचकामी आहेत, हे यावरून स्पष्ट होते.परंतु, केवळ पोलिसांवर किंवा प्रशासनावर दोष ढकलून प्रवाशांना आपली जबाबदारी झटकता येणार नाही. पोलीस प्रत्येक डब्यात हजर राहू शकत नाहीत, तिथे उपस्थित असणारे प्रवासीच खरे रक्षक असतात. जेव्हा रक्षकच भ्याड बनून तमाशा पाहतात, तेव्हा गुन्हेगारांचे राज्य सुरू होते.

कडक तशेरे आणि आत्मपरीक्षणाची गरजआता वेळ आली आहे की, केवळ मेणबत्त्या पेटवून किंवा सोशल मीडियावर निषेध व्यक्त करून चालणार नाही. या घटनेतील मूक प्रेक्षकांच्या भूमिकेवर समाजाने आणि कायद्याने कडक तशेरे ओढले पाहिजेत. जो समाज स्वतःच्या डोळ्यांदेखत होणारा अन्याय सहन करतो किंवा शांतपणे पाहतो, तो समाज आतून पोखरलेला आणि मृत झालेला असतो. आज त्या दोन तरुणांवर ही वेळ आली, उद्या आपल्यावर किंवा आपल्या कुटुंबातील कोणावरही ही वेळ येऊ शकते, याचे भान प्रत्येकाने ठेवणे गरजेचे आहे.

शासनाने आणि न्यायालयानेही अशा घटनांमध्ये केवळ मुख्य गुन्हेगारालाच नव्हे, तर गुन्ह्याला प्रत्यक्ष थांबवण्याची क्षमता असूनही मूक प्रेक्षक बनून राहणाऱ्या मानसिकतेवर कडक कायदेशीर आणि नैतिक ताशेरे ओढले पाहिजेत. लोकांना हे समजले पाहिजे की, स्वतःचा स्वार्थ आणि भीतीपोटी माणुसकीचा गळा घोटणे हे देखील एका गुन्ह्यासारखेच आहे.

लोकल ट्रेनमधील हे हत्याकांड आपल्या संपूर्ण सामाजिक व्यवस्थेला लागलेला एक मोठा कलंक आहे. दोन तरुणांच्या मृत्यूने त्यांच्या कुटुंबाचे कधीही न भरून निघणारे नुकसान झाले आहेच, पण त्यासोबतच आपल्या तथाकथित ‘प्रगत’ समाजाचा मुखवटाही फाडला गेला आहे. जर आपल्याला एक सुरक्षित आणि सुसंस्कृत समाज निर्माण करायचा असेल, तर ‘बघ्याची’ भूमिका सोडून ‘कर्त्याची’ भूमिका घ्यावी लागेल. अन्यायाविरुद्ध आणि गुन्हेगारीविरुद्ध एकत्र येऊन आवाज उठवणे, हीच खऱ्या जिवंत समाजाची लक्षणे आहेत. अन्यथा, आपण केवळ चालत्या-बोलत्या जिवंत प्रेतांचा समूह म्हणून ओळखले जाऊ.

The post “लोकलमधील हत्याकांड आणि गर्दीची मूक सुन्नता! विशेष लेख” appeared first on Nirbhid Samachar.