आज १३ एप्रिल २०२६. बरोबर १०७ वर्षांपूर्वी आजच्याच दिवशी पंजाबमधील अमृतसरच्या मातीचा रंग रक्ताने लाल झाला होता. तो दिवस केवळ भारतीय स्वातंत्र्यलढ्यातील एक काळिमा नव्हता, तर मानवी इतिहासातील क्रूरतेची सर्व शिखरे ओलांडणारा एक काळा अध्याय होता. १३ एप्रिल १९१९ चा तो बैसाखीचा दिवस, जेव्हा केवळ शरीरं नव्हे, तर माणुसकीही रक्ताळली होती. आज जेव्हा आपण मागे वळून पाहतो, तेव्हा जलियांवाला बागेतील त्या भिंतींवरील गोळ्यांच्या खुणा आजही जणू ओरडून सांगत आहेत की— “विसरू नका, आणि कदापि माफ करू नका!”

क्रूरतेचा तो भयावह १० मिनिटांचा खेळ
त्या दिवशी अमृतसरच्या जलियांवाला बागेत हजारो निष्पाप लोक जमले होते. कोणी बैसाखीच्या सणानिमित्त, तर कोणी आपल्या नेत्यांच्या अटकेचा निषेध करण्यासाठी. तिथे केवळ तरुण नव्हते, तर वृद्ध, महिला आणि निष्पाप बालकंही होती. जनरल डायर नावाच्या एका नराधमाने बागेचा एकमेव अरुंद रस्ता आपल्या सैनिकांसह अडवला आणि कोणत्याही इशाऱ्याशिवाय अंधाधुंध गोळीबाराचा आदेश दिला.

१० मिनिटे… १६५० राऊंड्स गोळ्या.. आणि चहूकडे रक्ताचा सडा. पळायला जागा नव्हती, भिंती उंच होत्या. जीवाच्या आकांताने अनेकजण बागेतील विहिरीत उडी मारू लागले, पण तिथेही मृत्यूच त्यांच्या प्रतीक्षेत होता. काही वेळातच ती विहीर मानवी मृतदेहांनी भरून गेली. त्या दिवशी मृत्यूनेही कदाचित आपली नजर फिरवली असेल, इतका तो आक्रोश हृदयद्रावक होता.

ब्रिटनची मूक संमती आणि माफीचा अभाव
दुर्दैवाने, १०७ वर्षे उलटून गेल्यानंतरही ज्या ब्रिटनने भारताला हे जखम दिली, त्यांनी आजही या कृत्याबद्दल औपचारिक माफी मागितलेली नाही. ब्रिटनच्या अनेक नेत्यांनी या घटनेबद्दल ‘दु:ख’ व्यक्त केले, तिला ‘लज्जास्पद’ म्हटले, पण ‘माफी’ हा शब्द त्यांच्या शब्दकोशातून आजही गहाळ आहे. जलियांवाला बाग ही काही अपघाती घटना नव्हती, तर तो ब्रिटीश साम्राज्यशाहीच्या अहंकारातून केलेला थंड रक्ताने केलेला नरसंहार होता. आजही जागतिक व्यासपीठावर मानवाधिकारांच्या बाता मारणाऱ्या ब्रिटनने आपल्या इतिहासातील या सर्वात मोठ्या गुन्ह्यासाठी गुडघे टेकून माफी मागायला हवी, ही प्रत्येक भारतीयाची भावना आहे.

जख्म जो विसरता येणार नाही
जलियांवाला बाग हा केवळ इतिहास नाही, तो एक धडा आहे. तो धडा आहे गुलामगिरीच्या भीषणतेचा आणि स्वातंत्र्याच्या मोलाचा. ज्या देशाची माती आपल्या पूर्वजांच्या रक्ताने भिजली आहे, त्या देशात राहताना आपल्याला या बलिदानाची जाणीव असणे आवश्यक आहे. ही घटना वारंवार आठवण करून देते की, परकीय सत्ता कितीही सुधारणावादी असल्याचा आव आणत असली, तरी तिचे मूळ हे नेहमीच शोषणात असते.
आज १३ एप्रिल रोजी आपण केवळ श्रद्धांजली वाहून थांबायला नको. जलियांवाला बागेतील ती विहीर आणि त्या भिंती आजही आपल्याला साक्ष देत आहेत की, आपले स्वातंत्र्य किती महागात मिळाले आहे. ही कोणती काल्पनिक गोष्ट नाही, तर ती एक जिवंत जखम आहे, जी आजही भारताच्या आत्म्यावर कोरलेली आहे.

शहिदांच्या रक्ताने माखलेली ती ‘शहीद विहीर’
बागेत गोळीबार सुरू झाल्यावर जिकडे तिकडे मृत्यू तांडव करत होता. सुरक्षित बाहेर पडण्यासाठी एकच अरुंद रस्ता होता, जो डायरच्या सैनिकांनी अडवून धरला होता. अशा वेळी अनेक बालके, तरुण आणि वृद्धांनी मृत्यूपासून वाचण्यासाठी बागेत असलेल्या एका जुन्या विहिरीकडे धाव घेतली. जीव वाचवण्याच्या आशेने एकामागून एक लोकांनी त्या विहिरीत उड्या घेतल्या. पण काही वेळातच ती विहीर जिवंत माणसांच्या नव्हे, तर मृतदेहांच्या ढिगाऱ्याने भरली. स्वातंत्र्यानंतर या विहिरीला ‘शहीद विहीर’ असे नाव देण्यात आले. आजही या विहिरीकडे पाहताना अंगावर काटा येतो. त्या विहिरीतील प्रत्येक थेंब पाणी त्या दिवशी झालेल्या अमानुष क्रूरतेचा साक्षीदार आहे.

बदल्याची धग आणि उधम सिंहांची प्रतिज्ञा
या नरसंहाराने संपूर्ण देशात संतापाची लाट पसरवली होती. एका चिमुरड्या मुलाने, उधम सिंह यांनी ही सर्व क्रूरता आपल्या डोळ्यांनी पाहिली होती. त्यांच्या मनात या अन्यायाचा बदला घेण्याची आग पेटली होती. तब्बल २१ वर्षांनंतर, १३ मार्च १९४० रोजी लंडनमध्ये जाऊन उधम सिंह यांनी मायकल ओडायरची गोळ्या झाडून हत्या केली आणि जलियांवाला बागेचा सूड घेतला. हा इतिहास आपल्याला सांगतो की, भारतीयांना कितीही चिरडण्याचा प्रयत्न केला, तरी त्यांच्यातील क्रांतीची ठिणगी कधीच विझत नाही. ही घटना केवळ एका नरसंहाराचा शेवट नव्हती, तर ती ब्रिटीश साम्राज्याच्या अंताची सुरुवात ठरली होती.

इतिहास विसरणारा समाज आपला भूगोल कधीच सुरक्षित ठेवू शकत नाही. जलियांवाला बाग ही केवळ एक जागा नाही, तर ती भारतीय जिद्दीची आणि ब्रिटीश जुलुमाची साक्ष आहे. जोपर्यंत सूर्य आणि चंद्र आहेत, तोपर्यंत १३ एप्रिल १९१९ चा तो आक्रोश भारतीयांच्या कानात घुमत राहील. ब्रिटनने माफी मागो किंवा नको, पण या इतिहासाचे स्मरण ठेवणे हे प्रत्येक भारतीयाचे राष्ट्रीय कर्तव्य आहे.

The post जलियांवाला बाग हत्याकांड: ब्रिटीश क्रूरतेचा १०७ वर्षांचा इतिहास..!! appeared first on Nirbhid Samachar.