राहुल पगारे यांचे नांदेड विद्यापीठात महाड क्रांती दिनावर व्याख्यान..!!

मुंबई/नांदेड : निर्भीड समाचार वृत्तसेवा

“महाडचा चवदार तळ्याचा सत्याग्रह हा केवळ पाण्यासाठीचा संघर्ष नव्हता, तर तो नाकारलेल्या मानवी हक्कांच्या पुनर्स्थापनेचा आणि विषमतेच्या चौकटी मोडून काढणारा जागतिक स्तरावरील एक क्रांती लढा होता. आज शंभर वर्षांनंतरही या लढ्याची कालसुसंगतता तपासून पाहणे गरजेचे आहे,” असे प्रतिपादन प्रसिद्ध विचारवंत आणि वक्ते राहुल पगारे यांनी केले. स्वामी रामानंद तीर्थ मराठवाडा विद्यापीठ, नांदेड येथे महाड सत्याग्रह शताब्दी वर्ष आणि भारतरत्न डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांच्या जयंतीनिमित्त (भीम जयंती) आयोजित विशेष व्याख्यानात ते बोलत होते. “महाड क्रांती दिन : अन्वेषण विश्लेषण व लढ्याची काल सुसंगतता” हा त्यांच्या व्याख्यानाचा मुख्य विषय होता.

महाड सत्याग्रहाचे ऐतिहासिक अन्वेषण
आपल्या भाषणाची सुरुवात करताना राहुल पगारे यांनी १९२७ च्या महाड लढ्याचा ऐतिहासिक पट उलगडून दाखवला. ते म्हणाले की, “डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांनी २० मार्च १९२७ रोजी चवदार तळ्याचे पाणी पिऊन केवळ तहान भागवली नव्हती, तर शतकानुशतके लादलेल्या गुलामगिरीच्या शृंखला तोडल्या होत्या. हे अन्वेषण करताना आपल्याला जाणवते की, महाड हा लढा एकाच वेळी सामाजिक, राजकीय आणि आध्यात्मिक गुलामगिरीविरुद्धचा पुकार होता. महाडमध्ये जेव्हा मनुस्मृतीचे दहन झाले, तेव्हा विचारांच्या नव्या युगाची सुरुवात झाली होती.”

लढ्याचे सखोल विश्लेषण
विश्लेषण करताना पगारे यांनी स्पष्ट केले की, महाड सत्याग्रहाने बहुजन समाजाला ‘मी माणूस आहे’ ही जाणीव करून दिली. “चवदार तळ्याचा पाण्याचा अधिकार हा केवळ एक कायदेशीर मुद्दा नव्हता, तर तो नैसर्गिक न्याय (Natural Justice) मिळवण्याचा मार्ग होता. बाबासाहेबांनी या लढ्याद्वारे दलितांना संघटित केले आणि त्यांना संघर्षाचे महत्त्व पटवून दिले. महाडच्या क्रांतीने लोकशाही मूल्यांची पेरणी केली, ज्याचा परिपाक पुढे भारताच्या संविधानात झाला,” असेही त्यांनी नमूद केले.

लढ्याची आजच्या काळातील सुसंगतता
आजच्या बदलत्या सामाजिक आणि राजकीय परिस्थितीत महाडच्या लढ्याचे महत्त्व काय आहे, यावर बोलताना राहुल पगारे यांनी अत्यंत परखड मते मांडली. ते म्हणाले, “आज शंभर वर्षांनंतरही जेव्हा आपण ‘लढ्याची काल सुसंगतता’ पाहतो, तेव्हा असे लक्षात येते की विषमतेचे स्वरूप केवळ बदलले आहे, ती नष्ट झालेली नाही. आजही पाणी, सन्मान आणि समान संधीसाठी अनेक ठिकाणी संघर्ष करावा लागत आहे. महाडची क्रांती ही केवळ इतिहासातील एक घटना म्हणून पाहता येणार नाही, तर ती एक निरंतर चालणारी प्रक्रिया आहे. संवैधानिक मूल्ये धोक्यात येत असताना महाडचा विचारच आपल्याला दिशा देऊ शकतो.”

विद्यार्थ्यांना आवाहन
विद्यापीठातील विद्यार्थ्यांशी संवाद साधताना त्यांनी सांगितले की, तरुणांनी केवळ उत्सवात न रमता बाबासाहेबांच्या विचारांचे सखोल वाचन आणि चिंतन केले पाहिजे. “संशोधन करणाऱ्या विद्यार्थ्यांनी महाडच्या लढ्याचे सामाजिक-आर्थिक पैलू तपासावेत. आपण ज्या विद्यापीठात आहोत, त्या स्वामी रामानंद तीर्थांच्या नावाने असलेल्या या ज्ञान मंदिरातून न्यायाचा आणि समतेचा विचार घराघरात पोहोचला पाहिजे,” अशी अपेक्षा त्यांनी व्यक्त केली.

कार्यक्रमाचे स्वरूप
या कार्यक्रमाचे आयोजन विद्यापीठाच्या वतीने करण्यात आले होते. कार्यक्रमाच्या अध्यक्षस्थानी विद्यापीठाचे कुलगुरू होते. याप्रसंगी विविध विभागांचे प्रमुख, प्राध्यापक आणि मोठ्या संख्येने विद्यार्थी उपस्थित होते. राहुल पगारे यांच्या अभ्यासपूर्ण आणि ओघवत्या शैलीतील भाषणामुळे उपस्थित श्रोते मंत्रमुग्ध झाले होते. कार्यक्रमाची सुरुवात महामानवांच्या प्रतिमा पूजनाने झाली.

प्रस्थापित व्यवस्थेला दिलेले आव्हान
राहुल पगारे यांनी आपल्या विवेचनात महाड सत्याग्रहाच्या तांत्रिक बाजूंपेक्षा त्याच्या वैचारिक बाजूवर अधिक भर दिला. ते म्हणाले, “महाडमध्ये जेव्हा मनुस्मृतीचे दहन झाले, तो केवळ एका पुस्तकाचा अंत नव्हता, तर तो हजारो वर्षांच्या मानसिक गुलामीच्या चितेवरचा शेवटचा अग्नी होता. आज आपण ज्याला ‘अभिव्यक्ती स्वातंत्र्य’ म्हणतो, त्याची खरी बीजे महाडच्या त्या रणमैदानात रोवली गेली होती. बाबासाहेबांनी तिथे केवळ पाणी पिण्याचा हक्क मागितला नाही, तर त्यांनी इथल्या व्यवस्थेला प्रश्न विचारण्याचे धाडस सर्वसामान्यांच्या रक्तात भिनवले.”

लोकशाही आणि महाडचा विचार
सध्याच्या काळात लोकशाही मूल्यांची होत असलेली पडझड रोखण्यासाठी महाडचा विचार हाच एकमेव पर्याय असल्याचे त्यांनी स्पष्ट केले. “डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांनी महाडमध्ये समता, बंधुता आणि न्यायाचा जो विचार मांडला, तोच विचार भारतीय संविधानाचा आत्मा बनला आहे. त्यामुळे महाडचा शताब्दी महोत्सव साजरा करताना आपण केवळ उत्सव साजरा करून थांबता कामा नये, तर तो विचार प्रत्यक्षात कृतीत कसा येईल, याकडे लक्ष दिले पाहिजे. विद्यापीठीय स्तरावर अशा विषयांवर होणारी चर्चा ही नव्या पिढीला वैचारिक प्रगल्भता देण्यासाठी अत्यंत आवश्यक आहे,” असेही पगारे यांनी नमूद केले.

महाड सत्याग्रहाच्या शताब्दी वर्षाचे औचित्य साधून आयोजित केलेले हे व्याख्यान केवळ वैचारिक मंथन नव्हते, तर येणाऱ्या काळातील सामाजिक संघर्षासाठी प्रेरणा देणारे ठरले. राहुल पगारे यांनी आपल्या भाषणातून महाडच्या क्रांतीचा वारसा आधुनिक संदर्भात कसा पुढे न्यायचा, याचे जणू ‘रोडमॅप’च मांडले.